Αριστερά και Φιλελευθερισμός: Ασυμμετρία και Ετεροχρονισμός

Πρώτη δημοσίευση RedNoteBook 9/9/11

Η πραγμάτευση των σχέσεων αριστεράς - φιλελευθερισμού στην τρέχουσα ιδεοκίνηση είναι μάλλον αποσπασματική και ασυνεχής. Κανένας σοβαρός διάλογος δεν διεξάγεται ουσιαστικά, ή τουλάχιστον είναι πολύ κατώτερος από αντίστοιχους, όπως αριστερά και πατριωτισμός, αριστερά και οικολογία κ.ο.κ.

Υπάρχουν, όμως, δύο παράλληλα φαινόμενα, πολιτικής ασυμμετρίας και ετεροχρονισμού. Η ασυμμετρία έγκειται στο ότι η ιστορία του φιλελευθερισμού στην Ελλάδα περνάει μέσα από τον κεντρώο βενιζελισμό και όχι από τη συντηρητική δεξιά. Ο ετεροχρονισμός διαπιστώνεται στο ότι το κύριο σώμα των ιδεών που θα ονομάζαμε τυπικά αντισοσιαλιστικό φιλελευθερισμό, αναφέρεται σ’ έναν σοσιαλισμό τύπου ΕΣΣΔ, από τον οποίο πολλές εκφράσεις της αριστεράς έχουν πάρει αποστάσεις εδώ και δεκαετίες. Σ’ αυτή τη συνθήκη, λοιπόν, όταν η αριστερή κριτική στοχεύει τον φιλελευθερισμό, αναγκαστικά πρέπει να ορίσει και το αντικείμενο της κριτικής της: Σε ποιές όψεις του φιλελευθερισμού ασκείται κριτική και πώς;

Πραγματική συμβολή σε έναν τέτοιο διάλογο αποτελεί το άρθρο του Νικόλα Σεβαστάκη στο Red Notebook «Φιλελευθερισμός και Aντιφιλελευθερισμός», κυρίως σε ό,τι αφορά τη μεθοδολογία πραγμάτευσης του θέματος. Ο Σεβαστάκης επισημαίνει με σαφήνεια πως η αριστερά οφείλει να ιδιοποιηθεί αλλά και να αποστασιοποιηθεί ταυτόχρονα από δέσμες ιδεών του φιλελευθερισμού, οφείλει να δει το φαινόμενο ως πόλωση ιδεών φιλελευθερισμού - υπαρκτού κόσμου, να αναδείξει τις αντιφιλελεύθερες όψεις και να επισημάνει τις φιλελεύθερες αντιφάσεις της σημερινής πραγματικότητας.

Ακολουθώντας τη μεθοδολογία αυτή, θα άξιζε να δούμε μερικά θέματα:

1. Ο αβαθής φιλελευθερισμός της ελληνικής δεξιάς

Αν ακολουθήσουμε μια κλασική ταξινόμηση, θεωρώντας ότι οι φιλελεύθερες ιδέες πηγάζουν από την πλευρά ενός συντηρητικού πόλου, είναι σαφές πως στην Ελλάδα η συντήρηση δεν είχε ποτέ την ανάγκη να στηριχτεί σε αυτό το πλέγμα ιδεών. Σε αδρές γραμμές, φιλελευθερισμός είναι: καπιταλισμός - ατομικά δικαιώματα -ιδιοκτησιακά δικαιώματα – αντιπροστατευτισμός - ελάχιστο κράτος - επιλογές – ιστορική ενδεχομενικότητα – κοσμοπολιτισμός - διεθνές εμπόριο. ‘Όμως οι ελληνικές ελίτ λειτουργούν καλύτερα σ’ ένα άλλο πλέγμα ιδεών: καπιταλισμός - ιδιοκτησιακά δικαιώματα - κρατική συνεργασία - πατρίδα – ιστορικός προορισμός – δεξιά λαϊκότητα – ορθοδοξία.

Η ιστορική κληρονομιά του φιλελευθερισμού ως κεντρώου-βενιζελικού ρεύματος βαραίνει, έτσι, μέχρι και τη δεκαετία του ‘80. Μόνο μετά το ‘90 προσπαθεί να δημιουργήσει ένα πιο κλασικό στίγμα.

Στο επίπεδο της διακίνησης των ιδεών αυτών παρατηρούνται σοβαρά κενά. Όλο το έργο του Χάγιεκ είναι αμετάφραστο μέχρι το 2010· μόλις τη χρονιά εκείνη μεταφράζεται ένα έργο του 1960. Οι έλληνες φιλελεύθεροι καταθέτουν σποραδικά πολιτικές θέσεις, και μόνο το 1993 εμφανίζεται ένα συνεκτικό βιβλίο πολιτικής κατάθεσης, το οποίο μάλλον περνά απαρατήρητο μέχρι να ξανατυπωθεί το 2011. Πρόκειται για το «Πορεία στον Φιλελευθερισμό», του παλαιού βουλευτή της ΕΔΑ Μ. Δραγούμη (1). Ενώ το έργο είναι σημαντικό, στο βαθμό που προσπαθεί να τοποθετήσει συνεκτικά μια ατζέντα, η ανατύπωσή του έπειτα από μια εικοσαετία συμβολίζει και την αδυναμία του χώρου. Εκτός αυτού, το συγκεκριμένο έργο παρουσιάζει αστοχίες και εμμονές που στρεβλώνουν τη συγκυρία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ότι σαν τυπικοί αντιφιλελεύθεροι αναφέρονται οι Λεωνίδας Κύρκος και Αιμίλιος Ζαχαρέας…

Στην ιδεοκίνηση δεν λείπουν και οι προσπάθειες ακαδημαϊκού μελετητικού χαρακτήρα, αλλά είναι απελπιστικά λίγες, αν συγκριθούν με το συνολικό όγκο της παραγωγής πολιτικού προβληματισμού: Τα βιβλία των Γιάννη Βούλγαρη (2) Μανόλη Αγγελίδη (3), στις αρχές του ‘90 και 2000 αντίστοιχα, με κριτικό περιεχόμενο, παρουσιάζονται χωρίς ούτε ένα από τα έργα στα οποία αναφέρονται να είναι μεταφρασμένο στα ελληνικά. Αντίστοιχα, πρόσφατες προσπάθειες των Σπύρου Μακρή (4) και Ευάνθη Χατζηβασιλείου (5), με φιλελεύθερο προσανατολισμό, παρουσιάζουν ανάγλυφα την ισχνότητα των φιλελεύθερων ιδεών στον ελληνικό χώρο. Ο Μακρής αναζητεί την εκκίνηση φιλελευθερισμού στον Γεώργιο Θεοτοκά και την γενιά του ‘30. Ομοίως ο Χατζηβασιλείου αναφέρεται στο ιστορικό κέντρο, αποδίδοντας το κεντρώο πρόσημο του φιλελευθερισμού στην εγγενή προσαρμοστικότητα του συγκεκριμένου ρεύματος.

Η πολιτική «γεωγραφία» του φιλελευθερισμού, λοιπόν, είναι σχετικά ρευστή και δεν είναι τυχαία η ευκολία και η «φυσικότητα» με τις οποίες αφίστανται από τον «νεοφιλελευθερισμό» όλες οι μερίδες της συντηρητικής δεξιάς.

Εδώ, όμως, υπάρχει ένα ενδιαφέρον φαινόμενο που μάλλον διαφεύγει από την αριστερά: οι ελίτ χρησιμοποιούν επιλεκτικά, εργαλειακά, δέσμες της φιλελεύθερης ατζέντας, αρνούμενες εντούτοις να την αποδεχθούν ολικά, καθώς αυτή θα έβαζε ανυπέρβλητα εμπόδια διαχείρισης που θα έφταναν ως και τη διάλυση του υπάρχοντος συστήματος. Όπως έχουν αποδείξει και σημαντικές σχολές σκέψης της αριστεράς (6), ο απόλυτα φιλελεύθερος καπιταλισμός, με τις ελάχιστες ρυθμίσεις, υφίσταται ως απόλυτο και οριακό ερμηνευτικό σχήμα στον Μαρξ, αλλά δεν αποτελεί ιστορική πραγματικότητα. Με μια έννοια, η έγκληση στις ελίτ να φιλελευθεροποιηθούν πλήρως αποτελεί, παραδόξως, μια αντικαπιταλιστική στρατηγική (7).

2. Φιλελευθερισμός εναντίον «υπαρκτού»

Παρακολουθώντας το έργο των Χάγιεκ και Ραντ, είναι φανερό πως μια από τις αιχμές της κριτικής τους είναι ότι το σοβιετικό σύστημα είναι κλειστό πολιτικά και συγκεντρωτικό οικονομικά. Είναι φανερό πως ο «αντισοβιετισμός» του σύγχρονου φιλελευθερισμού δημιουργεί ένα περίπλοκο πρόβλημα για την αριστερά.

Η κατάρρευση του υπαρκτού οφείλεται στον δεσποτικό αντιφιλελευθερισμό ή στην ατελή αυτοδιαχειριστική ολοκλήρωση του; Αν προσέξουμε, θα δούμε πως, χοντρικά, οι απαντήσεις είναι διαζευκτικές. Τόσο ο κλασικός φιλελευθερισμός όσο και η ριζοσπαστική αριστερά έχουν ένα διαφορετικό συνεκτικό εξηγητικό σχήμα. Όμως, μήπως αυτή η διάζευξη είναι τεχνητή; Μήπως τελικά η αυτοδιαχειριστική προοπτική των δυνάμεων της εργασίας βρίσκεται στην αξιοποίηση του φιλελευθερισμού παρά στην άρση του;

Στο ιδιότυπο αυτό πλαίσιο, το οποίο ορίζεται, αφ’ ενός μεν από την ιστορική απόσταση και δυσανεξία της ελληνικής δεξιάς προς τον Φιλελευθερισμό, αφ’ ετέρου από την ιστορική επιτυχία του αντισοβιετικού φιλελευθερισμού, δημιουργείται ένας χώρος, ένα πεδίο πολιτικής, ένα πλέγμα ιδεών που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε με διάφορους τρόπους π.χ.: φιλελεύθερη αριστερά, αριστερό φιλελευθερισμό, αλλά και «αριστερό αντιφιλελευθερισμό» (στη διατύπωση αλλά και ερμηνεία του Ν. Σεβαστάκη). Το κωδικό όνομα δεν παίζει κανένα ρόλο.

Αυτή η δέσμη ιδεών εμπεριέχει αναγκαστικά, όχι μόνο την οικειοποίηση κλασικών φιλελεύθερων ιδεών, αλλά και την αναθεωρητική αξιοποίηση προταγμάτων και θέσεων ενός τυπικά «αντισοσιαλιστικού» φιλελευθερισμού. Οι κόμβοι ενός τέτοιου σχεδίου δεν είναι καινοφανείς: υφίστανται εδώ και καιρό στο οπλοστάσιο της αριστεράς, αλλά μάλλον με έναν «ενοχικό» και άρρητο τρόπο.

Είναι φανερό πως οι οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες της εποχής του Μαρξ, αλλά και της πρώτης σοσιαλιστικής επανάστασης δεν ισχύουν σήμερα. Μεγάλα τμήματα του κόσμου της εργασίας είναι κάτοχοι τίτλων ιδιοκτησίας πάσης φύσεως. Ο ορίζοντας μιας σοσιαλιστικής αλλαγής δεν μπορεί να περιοριστεί στην άρση των δικαιωμάτων αυτών, αλλά στην επέκταση, στη διαύγαση τους, στον εμπλουτισμό, στην ένταξή τους σ’ ένα κοινωνικό σχέδιο συνεργιών και συνεργασιών. Από την άλλη πλευρά, μεγάλο μέρος της αριστεράς έχει πάρει οριστικές και χωρίς επιστροφή αποστάσεις από τον σοσιαλισμό του μεγάλου κράτους (με ορθολογικό πρόγραμμα κάλυψης αναγκών). Ας δούμε, ως παράδειγμα, πώς ο Νέγκρι αντιμετωπίζει το ζήτημα της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας στον Μαρξ και πώς στον Χάγιεκ αναδεικνύεται το ζήτημα της ιδιοκτησίας. Ας παραθέσουμε μερικά αποσπάσματα:

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Μαρξ θεωρούσε τον σχεδιασμό ως ιδιότητα του κομμουνισμού. Παρά ταύτα, πολύ συχνά και βασισμένοι στον Ένγκελς, η σχέση κομμουνισμού και σχεδιασμού έγινε αντιληπτή είτε με τους απλοϊκούς όρους ως κοινωνικοποίηση «κρατικοποίηση» των σχέσεων παραγωγής, ή ως «υπέρτερος οικονομικός ορθολογισμός». Είναι προφανές όταν εξετάζουμε τις Grundrisse ότι δεν πρόκειται περί αυτού. Ο κομμουνισμός είναι σχεδιασμός μόνο όταν αφορά τη σχεδιασμένη εξάλειψη της εργασίας. Ο σχεδιασμός είναι μια έκφραση (και συνθήκη ταυτόχρονα) του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας, ο οποίος πρέπει να καθυποτάξει τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της διαταγής και της αλλοτρίωσης. Είναι λοιπόν ένας οικονομικός ορθολογισμός που δεν είναι ανώτερος, αλλά διαφορετικός. Τόσο διαφορετικός, ώστε να μην υπάρχει ομοιότητα μεταξύ τους. Όταν οι συνθήκες και η στόχευση για την εξάλειψη της εργασίας δεν υπάρχουν, ο σχεδιασμός είναι μια νέα μορφή καπιταλιστικής κυριαρχίας με σοσιαλιστική μορφή. Σε αυτό το σημείο η μαρξιστική κριτική του σοσιαλισμού ασκεί όλη την ισχύ της. (A.Negri, Marx Beyond Μarx, ed. Autonomedia, p. 166, 1984) (8)

Στο επόμενα αποσπάσματα ο Χάγιεκ (9) παίρνει απόσταση από μια παγιωμένη στατική-υπεριστορική έννοια της ιδιοκτησίας:

Οι θεσμοί της ιδιοκτησίας είναι ατελείς όπως υφίστανται σήμερα. Στην πραγματικότητα δύσκολα μπορούμε να τους ονομάσουμε τέλειους με ό, τι η τελειότητα σημαίνει. Η πολιτιστική και ηθική εξέλιξη θα απαιτήσει περαιτέρω βήματα, αν ο θεσμός της ιδιοκτησίας χρειάζεται να γίνει περισσότερο ωφέλιμος. Πιθανόν να χρειαστούμε περισσότερο ανταγωνισμό για να αποφύγουμε την κατάχρηση της ιδιοκτησίας.

Οι θεσμοί της ιδιοκτησίας, όπως υπάρχουν σήμερα, είναι ασφαλέστατα ατελείς. Δεν υπάρχει λόγος να υποθέσουμε ότι αυτές οι μορφές (ιδιοκτησίας) που εννοούμε στον σύγχρονο κόσμο είναι οι τελικές. Οι παραδοσιακές συλλήψεις για τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα είναι μια περίπλοκη δέσμη, της οποίας οι πιο αποτελεσματικοί συνδυασμοί δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί σε όλες τα κοινωνικά πεδία. (F. Hayek, The Fatal Conceit, p. 12-35-36)

3. Ενδοφιλελεύθερες αντιφάσεις

Υπάρχει ένα τρέχον ερμηνευτικό σχήμα του φιλελευθερισμού στο οποίο ορίζεται μια τομή μεταξύ ενός σχετικά «αποδεκτού» φιλελευθερισμού του Άνταμ Σμιθ και ενός απαράδεκτου «νεοφιλελευθερισμού». Έτσι παραγνωρίζονται οι αντιφάσεις που παρατηρούνται στο ίδιο το σώμα των σύγχρονων ιδεών του φιλελευθερισμού. Πιστεύω πως η καταχρηστική γενίκευση του όρου «νεοφιλελευθερισμός» δεν έχει κριτική αξία. Ξεκίνησε ως τεχνικός, ταξινομικός, αυστηρά οικονομικός όρος μιας εποχής και, ταυτόχρονα, με πολλές εσωτερικές αντιφάσεις στη διατύπωσή του. Γι’ αυτό η γενίκευση μάλλον δημιουργεί περισσότερη σύγχυση. Η υιοθέτηση του «αντινεοφιλελευθερισμού» από όλο τον συντηρητικό κόσμο δείχνει και την κριτική αδυναμία του όρου. Αντίθετα, κανένας συντηρητικός δεν μπορεί, ας πούμε, να αυτό-οριστεί ως αντικαπιταλιστής ή αντιμπεριαλιστής. Ο όρος συσκοτίζει τις εγγενείς αντιφάσεις που αναδύονται συνεχώς στο έργο και των πιο ακραίων «νεοφιλελεύθερων», ενώ εις μάτην αναζητεί ένα αενάως μετακινούμενο, σχεδόν αόρατο, σημείο ρήξης μεταξύ «καλού» και «κακού» φιλελευθερισμού. Η αριστερά μπορεί να διερευνήσει, όχι μια τομή «παλαιού» - «νέου» φιλελευθερισμού, αλλά αξιοποιήσιμες αντιφάσεις εντός του σύγχρονου φιλελευθερισμού. Ας δούμε, ως παράδειγμα, την περίπτωση του Ρόμπερτ Νόζικ.

Ο Νόζικ είναι σαφώς μικρότερο μέγεθος σε σχέση με τον Χάγιεκ. Το βιβλίο του Anarchy, State an Utopia, ωστόσο, έχει ασκήσει μεγάλη επιρροή. Στο έργο αυτό γίνεται μια ευθεία κριτική στο θεμελιώδες έργο «Θεωρία της Δικαιοσύνης» του Τζων Ρωλς. Ο τρόπος που γίνεται η κριτική αυτή έχει ενδιαφέρον και, την ίδια στιγμή, μεγάλες αντιφάσεις. Στον Νόζικ διατυπώνονται με εντυπωσιακή ενάργεια οι ανισότητες, όχι μόνο των εισοδημάτων, αλλά και των δικαιωμάτων στην καπιταλιστική κοινωνία. Με ένα σχεδόν τυπικό αριστερό λεξιλόγιο, καταδεικνύεται η φενάκη της ισότητας των δικαιωμάτων του καπιταλιστή και του άνεργου, όταν αυτοί τίθενται στο «θέατρο» της πρόσληψης. Στον Νόζικ, η απόρριψη της αναδιανομής υποδεικνύεται ως δικαιϊκά άτοπη και ατελέσφορη με τους κανόνες του αστικού δικαίου. Έχει ενδιαφέρον ότι, για να θωρακισθεί αυτή η προβληματική, απορρίπτεται η μαρξιστική προσέγγιση της αξίας της εργασίας. Όμως, στο ίδιο έργο διατυπώνεται μια σαφής συνηγορία υπέρ του δικαιώματος όλων των εναλλακτικών μορφών συνεργασίας, αυτοδιαχείρισης, εναλλακτικής οικονομίας. Στον Νόζικ αυτή η δυνατότητα παρουσιάζεται ως θεμέλιο της φιλελεύθερης κοινωνίας: όχι ως παραχώρηση, αλλά ως συστατικό. Ενδεικτικά:

Πολύ συχνά υπάρχει ο ισχυρισμός ότι η υπαγωγή στην εργασία επιδρά αρνητικά στον αυτοσεβασμό σύμφωνα με τον ακόλουθο ψυχολογικό κανόνα: Η μεγάλη περίοδος υπαγωγής στις διαταγές των άλλων και στην εξουσία των άλλων, τους οποίους δεν επιλέγεις, υποβιβάζει τον αυτοσεβασμό σου και αισθάνεσαι υποδεέστερος. Ξέρουμε ότι αυτό δεν υπάρχει όταν ο εργαζόμενος παίζει ρόλο στις δημοκρατικά εκλεγμένες εξουσίες και μέσω μιας συνεχούς διαδικασίας τις συμβουλεύει, ψηφίζει γι’ αυτές και τις αποφάσεις τους.

Παρόμοιοι συλλογισμοί μπορούν να γίνουν για τις συναλλαγές εντός αγοράς μεταξύ καπιταλιστών και εργατών. Ας υποθέσουμε ότι ο εργάτης Ζ αντιμετωπίζει το δίλημμα «εργασία ή πείνα» και ότι οι πράξεις άλλων ανθρώπων δεν του προσθέτουν άλλες ευκαιρίες. Ο εργάτης Ζ επιλέγει ελεύθερα; Κάποιος που είναι σε ένα έρημο νησί επιλέγει ελεύθερα μεταξύ εργασίας και επιβίωσης;


Βέβαια, σε κάθε ελεύθερη κοινωνία, κάθε μεγάλο λαϊκό επαναστατικό κίνημα (σ.σ.: στο κείμενο: large, popular, revolutionary movement) πρέπει να είναι ελεύθερο να πραγματοποιήσει τους σκοπούς του μέσω μιας εθελοντικής διαδικασίας. Και καθώς περισσότεροι πολίτες βλέπουν πώς λειτουργεί, θα επιθυμούν να συμμετάσχουν. Έτσι θα μεγεθύνεται χωρίς να είναι ανάγκη να πιέσει κανένα πολίτη ή ομάδα πολιτών να το ασπασθεί. (R.Nozick, Anarchy, State and Utopia, p. 246, 263, 327).


4. Ιστορικά παράδοξα

Περιδιαβαίνοντας την ιστορία, μπορεί κανείς να βρει μερικά αναπάντεχα περιστατικά ιστορικής συνάντησης αριστεράς και φιλελευθερισμού.

Το 1950, αμέσως μετά τον εμφύλιο, δημιουργείται η ΕΔΑ ως συνασπισμός κομμάτων. Το μεγαλύτερο κόμμα του συνασπισμού είναι οι «Φιλελεύθεροι Αριστεροί», οι οποίοι εκλέγουν 5 από τους 8 βουλευτές και αποτελούνται από σημαντικά πρόσωπα της Αντίστασης (Μ. Μάντακας, Σ. Χατζήμπεης κ.λπ). Ταυτόχρονα δημιουργείται η Φιλελεύθερη Αριστερή Νεολαία (ΦΑΝ), των Φ. Χατζήμπεη και Ν. Γρηγοριάδη. Αν δει κανείς το γεγονός απομονωμένο, είναι εξαιρετικά καινοτόμο. Την περίοδο που ο ευρωπαϊκός φιλελευθερισμός ξιφουλκεί κατά του υπαρκτού, οι ηττημένοι του εμφυλίου οικειοποιούνται το όνομα, το οποίο βέβαια σηματοδοτείται από τη βενιζελική φιλελεύθερη παράδοση, ιδιοποιούνται μέρος της ατζέντας του αντιπάλου και επανέρχονται (10).

Το 1990, στις πρώτες μετά τον «υπαρκτό» εκλογές στη Σλοβενία, ο Ζίζεκ παίρνει μέρος ως υποψήφιος πρόεδρος της αριστεράς, έχοντας όμως την πλήρη τυπική, υλική, και πολιτική κάλυψη μόνο από την τότε Φιλελεύθερη ομάδα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Το γιατί όχι με τους σοσιαλδημοκράτες ή την τότε αριστερά αξίζει, τουλάχιστον, να διερευνηθεί ιστορικά. Οι σχέσεις Ζιζεκ -φιλελευθερισμού (11) είναι, ωστόσο, ένα άλλο κεφάλαιο, για το οποίο χρειάζεται ειδική μνεία.



Συμπερασματικά: η συνάντηση αριστεράς- φιλελευθερισμού έχει πολλές ασυνέχειες, ασάφειες αλλά και ενδιαφέρουσες συναντήσεις. Καλό είναι η προσπάθεια, τουλάχιστον από την πλευρά της αριστεράς, να συνεχιστεί. Στον τυπικά φιλελεύθερο χώρο παρατηρείται μια σχετική αδυναμία, η οποία εμποδίζει τον διάλογο, παρά τις περιορισμένες, ελάχιστες εξαιρέσεις (12).

Σημειώσεις
1. Μ. Δραγούμη, Πορεία προς τον Φιλελευθερισμό (1990)
2. Γ. Βούλγαρης, Φιλελευθερισμός, Συντηρητισμός, Κοινωνικό Κράτος (2003)
3. Μ. Αγγελίδης, Φιλελευθερισμός: Κλασσικός και Νέος (1993)
4. Σ. Μακρής, Φιλελευθερισμός. Φιλοσοφικές απαρχές και Σύγχρονες Τάσεις (2007)
5. Ε. Χατζηβασιλείου, Ελληνικός Φιλελευθερισμός (2010)
6. Είναι σημαντική συνεισφορά στην τεκμηρίωση αυτής της θέσης της σχολής του ιαπωνικού μαρξισμού Uno-Sekine, για την οποία υπάρχει εκτεταμένη και διευρυνόμενη βιβλιογραφία. Περισσότερα στο: John Bell, The Uno-Sekine approach to Μαρξian Political Economy, 2009
7. Μια εύστοχη και ιστορικά επίκαιρη εφαρμογή της αρχής οικειοποίησης της φιλελεύθερης ατζέντας έκανε πρόσφατα ο Κώστας Δουζίνας. Με αφορμή την επέμβαση της αστυνομίας στο Σύνταγμα, ανέδειξε το τυπικό φιλελεύθερο πρόταγμα της άσκησης βίας απέναντι στην εξουσία, όταν θίγονται ατομικά δικαιώματα. Στο: Κ. Δουζίνας, «Ανομία: Για την πολιτική και δημοκρατική ανυπακοή», Αυγή 13/2/2011
8. Το υπόλοιπο απόσπασμα του Negri συνεχίζεται ως εξής:

Ο σοσιαλισμός δεν είναι, και δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να γίνει, ένα στάδιο ή ένα πέρασμα προς τον κομμουνισμό. Ο σοσιαλισμός είναι η αρτιότερη μορφή, η ανώτερη μορφή του οικονομικού ορθολογισμού του κεφαλαίου, του ορθολογισμού του κέρδους. Συνεχίζει να ασκείται βασισμένος στον νόμο της αξίας, αλλά μεταφέρεται σε ένα ύψιστο βαθμό συγκεντροποίησης και γενικής σύνθεσης, η οποία συνδέει όλες τις μορφές της σοσιαλιστικά σχεδιασμένης οικονομίας με την πολιτική και νομική μηχανή του Κράτους. Ο σοσιαλισμός κρατάει ζωντανό και γενικεύει το νόμο της αξίας. Η εξάλειψη της εργασίας είναι η μοναδική αντιστροφή του νόμου της αξίας.


Αυτό ακριβώς το ζήτημα της εξάλειψης της εργασίας καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε ομοιογένεια ανάμεσα στον καπιταλιστικό και κομμουνιστικό σχεδιασμό. Πρέπει να κριτικάρουμε τη διαλεκτική λογική η οποία ενσωματώνει επίπεδα ομοιογένειας στην ανάπτυξη των αντιθέσεων. Αντιθέτως, είναι η λογική ενός ριζικού δυϊσμού που πρέπει να κυριαρχήσει. Η καταστροφή του νόμου της αξίας -την οποία το «απόσπασμα των μηχανών» μας επέτρεψε να δούμε στις Grundrisse- είναι στην βάση του μετασχηματισμού της λειτουργίας του σε καθαρή επιβολή. Αλλά η έκφραση της λειτουργίας του ανταγωνισμού ευρίσκεται εδώ. Κάθε σχέση, κάθε κίνηση ομοιογένειας, κάθε έκφραση σχετικού ορθολογισμού καταπίπτει από την εξαφάνιση του νόμου της αξίας. Η συνέχιση των καπιταλιστικών σχέσεων θρυμματίζεται τελείως. Είναι μόνο η λογική του ανταγωνισμού –βασισμένου σε αντιτιθέμενα και μη αμοιβαία αναγώγιμα υποκείμενα-που λειτουργεί εδώ. Έκαστος πόλος κατέχει τα δικά του κριτήρια για τον σχεδιασμό. Ένας ατομικός σχεδιασμός. Η εργατική και προλεταριακή αυτό-αξιοποίηση είναι ο σχεδιασμός για την εξάλειψη της εργασίας.


Ο κορεσμός του κοινωνικού χώρου με τον σοσιαλιστικό σχεδιασμό του καπιταλισμού είναι μια τερατώδης αστάθεια :κάθε τμήμα είναι σε αντίθετική ένταση όχι μόνο σε σχέση με τον ανταγωνισμό που αναδύει αλλά σε σχέση με το ίδιο το πλαίσιο της αντίθεσης, δηλαδή του σχεδιασμού για την εξαφάνιση της εργασίας στην οποία είναι συνδεδεμένο. Η σχεδιασμένη οργάνωση της απόσυρσης από τις εργαζόμενες τάξεις, επιμετρά την ποσότητα και την ποιότητα της μετάβασης ,επιμετρά όχι μια ηλίθια ουτοπία, αλλά μια συγκρότηση, μια διαδικασία που ορίζεται από το υποκείμενο.


Η διαδικασία υφίσταται μια μετατόπιση, πραγματική χωρική μετάθεση .Ο σχεδιασμός δεν μπορεί να ενταχθεί στον καπιταλισμό, και ο σοσιαλισμός (όταν αναφερόμαστε ως οικονομικό σύστημα) δεν μπορεί να αναχθεί στον κομμουνισμό.
9. Είναι αδικαιολόγητη και ατεκμηρίωτη η θέση ότι ο Χάγιεκ ανήκει σε μια σχολή ενός χομπσιανού ρεύματος «ιδιοκτησιακού ατομισμού». Ο ίδιος αναφέρεται ρητά σε απόσταση από τον ατομισμό του Χομπς και προκρίνει τις εθελοντικές συλλογικότητες απέναντι στην κρατική επιβολή. Μια προσεκτική ανάγνωση θα απέδιδε τον όρο «αγορά» στον Χάγιεκ, σε πολλά κείμενα, να βρίσκεται εγγύτερα με αυτό που σήμερα ονομάζουμε «δημόσιο χώρο»: Ο αρχαϊκός ατομισμός που περιέγραψε ο Thomas Hobbes είναι ένας μύθος. Ο άγριος δεν είναι αλληλέγγυος είναι μονήρης αλλά το ένστικτο του είναι ομαδικό. Δεν υπήρξε ποτέ κανένας πόλεμος ενός εναντίον όλων. (The Fatal Conceit, p. 12). Περισσότερα εδώ.

10. Στοιχεία εδώ:
http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CE%B5%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AD%CF%82_1944_(%CE%92%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%AE_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%B2%CE%BF%CF%85%CE%BD%CE%BF%CF%8D)

http://archive.enet.gr/online/online_obj?pid=107&tp=T&id=77170188

http://archive.enet.gr/online/online_obj?pid=107&tp=T&id=10845644

11. Ενδεικτικά: «Το παράδοξο είναι ότι ο φιλελευθερισμός δεν είναι αρκετά ισχυρός για να σώσει τις πυρηνικές αξίες του από την φονταμενταλιστική επέλαση. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορεί να σταθεί μόνος του: κάτι λείπει από το φιλελεύθερο οικοδόμημα. Ο φιλελευθερισμός στην έννοιά του είναι «παρασιτικός», καθώς βασίζεται σε ένα προϋποτιθέμενο δίκτυο κοινωνικών αξιών, το οποίο υποσκάπτει την ανάπτυξη του. Ο φονταμενταλισμός είναι μια αντίδραση –προφανώς λανθασμένη και μυστικιστική- απέναντι σε μια εγγενή ροπή του φιλελευθερισμού, και γι’ αυτό ο φονταμενταλισμός αναπαράγεται από τον φιλελευθερισμό. Αφημένος μόνος του, ο φιλελευθερισμός θα υποσκάψει την υπόσταση του και η μόνη δύναμη που μπορεί να τον διασώσει είναι η ανανεωμένη αριστερά ή, για να το διατυπώσουμε με όρους του 1968, για να επιβιώσει ο φιλελευθερισμός θα αναζητήσει την αδελφική βοήθεια από τη ριζοσπαστική αριστερά». (S. Zizek, First as Tragedy then as Farce, p. 76-77)

12. Έχει ενδιαφέρον ότι από την εγχώρια ιδεοκίνηση απουσιάζουν υβριδικά ρεύματα, που εκπροσωπούν διεθνώς ο Rodering Long (αμερικάνος Libertarian με οξύ αντικορπορατικό λόγο), ο Kevin Carson, μια μορφή της σύγχρονης αμερικανικής αριστεράς (mutualism) ή, στην Γαλλία, το προυντονικής έμπνευσης ρεύμα Gauche Liberale. Συνδέσεις

http://praxeology.net/
http://en.wikipedia.org/wiki/Kevin_Carson
http://www.gaucheliberale.org/

Σχετική βιβλιογραφία

Theodor Burczak, Socialism after Hayek, 2006

Στο βιβλίο αυτό ο συνεργάτης του γνωστού Μαρξιστή Rick Wolff πραγματεύεται το θέμα ενός σοσιαλισμού της αγοράς, με απ’ ευθείας αναφορές στους Hayek και Wolff.

Erick Aarons, Hayek versus Marx, 2009.

Ο θαλερός και μακροβιότερος γραμματέας του Κομμουνιστικού κόμματος Αυστραλίας Erick Aarons (γεν. 1919) επιχειρεί μια ενδιαφέρουσα αντίστιξη και ταυτόχρονη κριτική στους Μαρξ και Χάγιεκ.

Chris Sciabarra, Marx, Hayek and Utopia, 1995

O C. Sciabarra είναι σταθερός μελετητής των σχέσεων, αποστάσεων και συναφειών των Μαρξ και Χάγιεκ. Στο βιβλίο αυτό αναδεικνύει την κοινή τους στάση απέναντι στα ουτοπικά πολιτικά προγράμματα.

Kevin Carson, Studies in Mutualistic Economy, 2007

Ενδιαφέρουσα διερεύνηση και σύνδεση της θεωρίας της αξίας του Μαρξ με τον αναρχικό ατομισμό και τους μηχανισμούς της αγοράς.

Σχετικά κείμενα στο Red Notebook:

Φιλελευθερισμός ή δημοκρατία;, του Δημοσθένη Παπαδάτου-Αναγνωστόπουλου

Φιλελευθερισμός και αντιφιλελευθερισμός, του Νικόλα Σεβαστάκη

ΠΑΝΑΡΧΙΑ.Ενα σύγχρονο πολιτικό πλαίσιο .Μέρος 1ο

Αντί Προλόγου

Η έννοια της Παναρχίας έχει εισαχθεί στον δημόσιο διάλογο από τον Βέλγο βοτανολόγο και πολιτικό επιστήμονα Paul Emile De Puydt (1810-1891)
Πρόκειται πολύ χοντρικά για την έννοια της εξουδετέρωσης του ενδογενούς συγκεντρωτισμού της κεντρικής εξουσίας,μέσω αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών αλλα και της δυνατότητας του πολίτη να επιλέξει μεταξύ κυβερνητικών δομών.
Απλά ο πολίτης επιλέγει την κυβέρνηση της επιλογής του η οποία υφίσταται ,και όχι
προτάσεις διακυβέρνησης.

Το πλαίσιο της Παναρχίας είχε πεί πολλά χρόνια μάλλον θεωρητικό ενδιαφέρον,ωστόσο τα τελευταία χρόνια απέκτησε μια επικαιρότητα μέσω της ανάπτυξης της πληροφορικής.

Κατ’αρχάς η έννοια της επιλογής υφιστάμενης κυβέρνησης δεν είναι τόσο θεωρητική,αφ΄ετέρου το πολύπλοκο πλέγμα επιλογών που δημιουργείται έχει ενδιαφέρον ως δυναμικό σύστημα .Ετσι το 2001 δημοσιεύεται το Panarchy: Understanding Transformations in Systems of Humans and Nature,από τους [Lance Gunderson and C. S. Holling.,δημιουργόντας ένα νέο ενδιαφερον.

Ο καλός και πολύ εργατικός φίλος μας Dennis V ,είχε την πρωτοβουλία να μεταφράσει το θεμελιώδες κείμενο του Paul Emile De Puydt ,όπως δημοσιεύηκε
στην Revue Trimestrielle, Βρυξέλλες τον Ιούλιο του 1860.

Δυστυχώς η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα,για τον αριστερό φιλελευθερισμό είναι περιορισμένη,και αυθεντικά αμεσοδημοκρατικά εγχειρήματα όπως η Παναρχία ή το κινημα Mutualism του Carson,και ο leftliberalism του Roderick Long ,παραμένουν άγνωστα ή εξωτικά.

Περισσότερα για την Παναρχία στις συνδεσεις που ακολουθούν

http://www.polyarchy.org/

http://www.polyarchy.org/manifesto/english/introduction.html

http://www.polyarchy.org/paradigm/english/index.html

http://www.panarchy.org/

Επειδή το κείμενο του Paul Emile De Puyd είναι μεγάλο θα το δημοσιεύσουμε σε δύο συνέχειες.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Dennis V

ΠΑΝΑΡΧΙΑ

Αρχικά δημοσιεύτηκε στα Γαλλικά στην Revue Trimestrielle, Βρυξέλλες , Ιούλιος του 1860
Πρόλογος

Ένας σύγχρονος μας έχει πει: "Αν η αλήθεια ήταν στα χεριά μου, θα έπρεπε να είμαι αρκετά προσεχτικός ώστε να μην τα ανοίξω."
Αυτό είναι ίσως το ρητό ενός σοφού, σίγουρα αυτό ενός εγωιστή .
Ένας άλλος έχει γράψει: "Οι αλήθειες τις οποίες κάποιος λιγότερο αρέσκεται να ακούει είναι αυτές οι οποίες χρειάζεται να τονιστούν περισσότερο."

Εδώ λοιπόν έχουμε δυο στοχαστές των οποίων οι απόψεις διαφέρουν πολύ. Μάλλον θα συμφωνούσα με τον δεύτερο, μολονότι στην πράξη η αντίληψη του παρουσιάζει δυσκολίες. Σοφοί άνθρωποι από όλα τα έθνη μου διδάσκουν πως δεν πρέπει όλες οι αλήθειες να αποκαλύπτονται. Αλλά, πώς να γνωρίζεις ποιες να αποκρύψεις; Εν πάση περιπτώσει το Ευαγγέλιο λέει: «Μην κρύβετε το λυχναρι σας κάτω από ένα κάδο.»

Τοιουτοτρόπως τώρα είμαι αντιμέτωπος με ένα δίλημμα: Έχω μια νέα θεωρία, τουλάχιστον έτσι πιστεύω, και το νιώθω καθήκον μου να την αναπτύξω.

Παρόλα αυτά στο σημείο που ανοίγω τα χεριά μου, διστάζω: γιατί ποιος καινοτόμος δεν έχει διωχτεί κάπως; Η θεωρία η ιδία, άπαξ και δημοσιευτεί, θα τραβήξει τον δρόμο της αναλόγως με την αξία της, επειδή την θεωρώ αυτόνομη. Η ανησυχία μου είναι μάλλον για τον συγγραφέα. Θα συγχωρεθεί για την ιδέα του;

Υπήρχε κάποτε ένας άνδρας που έσωσε την Αθηνά και την Ελλάδα, ο οποίος, σε μια λογομαχία που ακολούθησε μια συζήτηση, είπε σε κάποιον κτηνώδη άνθρωπο ο οποίος σήκωνε ένα μπαστούνι εναντίον του: «Χτυπά – αλλά άκουσε!»

Η αρχαιότητα βρίθει καλών παραδειγμάτων. Έτσι ακολουθώντας τον Θεμιστοκλή, διατυπώνω την ιδέα μου λέγοντας στο κοινό: «Διαβάστε το μέχρι το τέλος. Μπορείτε έπειτα να με λιθοβολήσετε αν σας ευχαριστεί.»

Παρόλα αυτά, δεν περιμένω να λιθοβοληθώ. Ο κτηνώδης άνθρωπος για τον οποίο μίλησα πέθανε στην Σπαρτή 24 αιώνες πριν, και όλοι μπορούμε να δούμε ποσό μακριά η ανθρωπότητα έχει φτάσει σε 2,400 χρονιά. Στην εποχή μας οι ιδέες μπορούν να εκφράζονται ελευθέρα: και αν περιστασιακά ο καινοτόμος δεχτεί επίθεση, δεν είναι με αυτόν τον τρόπο, όπως σε προηγούμενες εποχές, αλλά αποκαλώντας τον έναν ταραχοποιό ή ουτοπικό. Καθησυχασμένος από αυτές τις σκέψεις προχωρώ αποφασιστικά στο ζήτημα.


II

«Κύριοι, είμαι φίλος με όλο τον κόσμο»
(Sosie, ένας σωσίας, στα γραπτά του Μολιέρου)


Έχω μια υψηλή εκτίμηση για την πολιτική οικονομία και μακάρι ο κόσμος να μοιραζόταν την άποψη μου. Αυτή η επιστήμη , πρόσφατης καταγωγής, αλλά κιόλας η πιο σημαντική από όλες, είναι μακριά από το να φτάσει σε εκπλήρωση. Συντομότερα ή αργότερα (Ελπίζω να είναι συντομότερα) θα κυβερνά όλα τα πράγματα. Είμαι δικαιολογημένος σε αυτήν την γνώμη μου, επειδή από τα έργα των οικονομολόγων έχω αντλήσει την αρχή από την οποία προτείνω μια νέα εφαρμογή ακόμη μακρύτερα επεκτεινόμενη και όχι λιγότερο λογική από τις άλλες.

Ας πρώτα παραθέσω μερίκους αφορισμούς των οποίων ο ειρμός της σκέψης θα ετοιμάσει τον αναγνώστη του τι θα ακολουθήσει

«Η ελευθερία και η ιδιοκτησία είναι άμεσα συνδεδεμένες – η μια ευνοεί την διανομή του πλούτου, η άλλη κάνει την παραγωγή δυνατή»

«Η αξία του πλούτου εξαρτάται από τον τρόπο που χρησιμοποιείται»

«Η τιμή των υπηρεσιών παραλλάσσονται άμεσα σε σχέση με την ζήτηση και αντίστροφα σε σχέση με την προσφορά»

«Ο καταμερισμός της εργασίας πολλαπλασιάζει τον πλούτο»

«Η ελευθερία φέρνει ανταγωνισμό, ο οποίος έπειτα παράγει πρόοδο»

(Ch. de Brouckere, Principes généraux d'économie politique)

Έτσι υπάρχει μια ανάγκη για ελεύθερο ανταγωνισμό, πρώτα από όλα μεταξύ ατόμων, έπειτα διεθνώς – ελευθερία να εφευρίσκεις, να εργάζεσαι, να πουλάς και να αγοράζεις, ελευθερία να τιμολογεί κάποιος τα προϊόντα του – και απλά μη παρέμβαση από το κράτος έξω από την ειδική του σφαίρα. Με αλλά λόγια: Laissez-faire, laissez-passer.

Εκεί, σε λίγες γραμμές, είναι η βάση της πολιτικής οικονομίας, μια περίληψη μιας επιστήμης χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει τίποτα παρά ελαττωματική διαχείριση και οικτρή κυβέρνηση. Ένας μπορεί να πάει ακόμη παραπέρα, και στις περισσότερες περιπτώσεις να μειώσει αυτήν την μεγάλη επιστήμη σε μια τελική φόρμουλα: Laissez-faire, laissez-passer.

Κρατώντας αυτήν την ιδέα στον νου, συνεχίζω για να πω:
Στην επιστήμη δεν υπάρχουν μισές αλήθειες. Δεν υπάρχουν αλήθειες οι οποίες είναι αληθείς στην μια όψη, και παύουν να είναι αληθείς σε μια άλλη όψη. Το σύστημα του σύμπαντος έχει μια θαυμάσια απλότητα, όσο υπεροχή όσο η αλάθητη λογική του. Ένας νόμος γενικά είναι σωστός, μονό οι περιστάσεις είναι διαφορετικές. Όλα τα οντά, από τα πιο ευγενή μέχρι τα πιο ταπεινά, από το ανθρώπινο ον μέχρι το ζωντανό φυτό, κάτω μέχρι το ορυκτό, δείχνουν βαθιές ομοιότητες στην δομή, την ανάπτυξη και την σύσταση: και εντυπωσιακές αναλογίες συνδέουν τον υλικό και τον ηθικό κόσμο. Η ζωή είναι μια ενότητα, η ύλη είναι μια ενότητα: μονό οι υλικές εκδηλώσεις διαφέρουν. Οι συνδυασμοί είναι αμέτρητοι, οι ιδιομορφίες άπειρες: αλλά το γενικό σχέδιο περιλαμβάνει όλα τα πράγματα.
Η αδυναμία της κατανόησης μας και η βασικά απατηλή εκπαίδευση μας μόνο είναι υπεύθυνες για την σύγχυση των συστημάτων και την αντιφατικότητα των ιδεών. Από δυο συγκρουόμενες απόψεις μια είναι αληθινή και μια λανθασμένη, εκτός αν είναι και οι δυο λανθασμένες: δεν μπορούν να είναι και οι δυο αληθινές. Μια επιστημονικά αποδεδειγμένη αλήθεια δεν μπορεί να είναι αληθής εδώ και ψευδής αλλού: αληθής, για παράδειγμα, για την πολιτική οικονομία και ψευδής για την πολιτική. Αυτό είναι που θέλω να αποδείξω

Είναι ο μεγάλος νομός της πολιτικής οικονομίας, ο νομός του ελευθέρου ανταγωνισμού laissez faire, laissez-passer, εφαρμόσιμος μονό για να ρυθμίζει βιομηχανικές ή εμπορικές υποθέσεις ή ,πιο επιστημονικά μονό στην παραγωγή και την ανταλλαγή πλούτου;
Σκεφτείτε την οικονομική σύγχυση που ο νομός αυτός έχει διώξει: την μόνιμα προβληματική κατάσταση, τον ανταγωνισμό των συγκρουόμενων συμφερόντων, που έχει λύσει. Δεν είναι αυτές οι καταστάσεις εξίσου παρούσες στον τομέα της πολιτικής; Δεν δείχνει η αναλογία μια παρόμοια θεραπεία και για τις δυο περιπτώσεις; Laissez-faire, laissez-passer.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι παρόλο που υπάρχουν ,εδώ και εκεί, κυβερνήσεις όσο φιλελεύθερες όσο η ανθρώπινη αδυναμία πραγματικά επιτρέπει, και πάλι κάθε πράγμα είναι μακριά από ικανοποιητικά στην καλύτερη από όλες τις δυνατές δημοκρατίες. Κάποιοι λένε: «Αυτό είναι ακριβώς επειδή υπάρχει υπερβολική ελευθερία». Οι άλλοι: «Αυτό είναι ακριβώς επειδή δεν υπάρχει αρκετή ελευθερία.»

Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει το σωστό είδος ελευθερίας, η θεμελιώδης ελευθερία να διαλέγει κανείς να είναι ελεύθερος ή να μην είναι ελεύθερος, ανάλογα με την προτίμηση του. Κάθε ανθρώπινο ον γίνεται ένας αυτό-διορισμένος δικαστής και κανονίζει την ερώτηση αυτή συμφωνά με τις συγκεκριμένες προτιμήσεις ή ανάγκες του. Καθώς βρίθουν όσο πολλές γνώμες όσο άτομα, «tot homines, tot sensus», ένας μπορεί να δει τι σύγχυση κοσμείται με το ωραίο όνομα πολιτική. Η ελευθερία ορισμένων καταπατά τα αρνείται τα δικαιώματα των άλλων και το αντίστροφο. Ακόμη και οι σοφότερες και οι καλύτερες των κυβερνήσεων ποτέ δεν λειτουργεί με την πλήρη και ελεύθερη συναίνεση όλων των υπηκόων τους. Υπάρχουν κόμματα, είτε νικηφόρα είτε ηττημένα. Υπάρχουν μειονότητες και πλειοψηφίες σε ακατάπαυστο αγώνα. Και όσο περισσότερο μπερδεμένες είναι οι ιδέες τους, τόσο πιο παθιασμένα εμμένουν στα ιδανικά τους. Κάποιοι καταπιέζουν στο όνομα του δικαίου, οι άλλοι επαναστατούν στο όνομα της ελευθερίας, για να γίνουν καταπιεστές οι ίδιοι, αν η σειρά τους έλθει.

Βλέπω! – ο αναγνώστης ίσως πει.
Είστε ένας από αυτούς που θα κατασκεύαζαν από πολλά κομμάτια ένα σύστημα στο οποίο η κοινωνία θα εσωκλεισθεί, μέσω δύναμης ή συναίνεσης. Τίποτα δεν λειτουργεί έτσι όπως είναι, και η πανάκεια σας μόνο θα σώσει την ανθρωπότητα. Η Μαγική σας Λύση!

Είστε λανθασμένος! Δεν έχω καμιά μαγική λύση άλλη από τις λύσεις του καθενός. Δεν διαφέρω από τους άλλους εκτός από ένα σημείο, δηλαδή, ότι είμαι ανοιχτός σε οποιαδήποτε από τις μορφές κυβέρνησης – τουλάχιστον όλες αυτές που έχουν κάποιους οπαδούς.

Δεν σας αντιλαμβάνομαι καθόλου.

Τότε, επιτρέψτε μου να συνεχίσω.
Υπάρχει μια γενική τάση να σπρώχνονται οι θεωρίες υπερβολικά μακριά. Αλλά αυτό σημαίνει πως όλα τα στοιχειά μιας τέτοιας θεωρίας πρέπει να είναι λανθασμένα; Έχει ειπωθεί ότι υπάρχει μια διαστροφή ή ηλιθιότητα στην άσκηση της ανθρώπινης νοημοσύνης. Αλλά το να διακυρήξει ένας πως δεν του αρέσουν οι θεωρητικές ιδέες και πως απεχθάνεται την θεωρία, δεν θα σήμαινε αυτό μια απάρνηση των συλλογιστικών μας δυνάμεων;

Αυτές οι ανησυχίες δεν είναι δικές μου. Τις συμμεριζόταν ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές του καιρού μας, ο Jeremy Bentham.

Ο Royer-Collard εξέφρασε την ιδία σκέψη με μεγάλη περιεκτικότητα: «Το να θεωρείς ότι η θεωρία δεν είναι καλή για τίποτα και πως η εμπειρία είναι η μονή αυθεντία, σημαίνει την αυθάδεια του να πράττεις χωρίς να γνωρίζεις τι κάνει κάποιος και του να μιλάς εν αγνοία του περί τίνος κάποιος μιλά.»

Παρόλο που τίποτα δεν είναι τέλειο στις ανθρώπινες προσπάθειες, τουλάχιστον τα πράγματα κινούνται προς μια ουδέποτε εφικτή τελειότητα: αυτός είναι ο νομός της προόδου. Οι νομοί της φύσης από μονοί τους είναι αμετάβλητοι: όλη η νομοθεσία πρέπει να βασίζεται σε αυτούς, γιατί αυτοί μονό έχουν την δύναμη να υποστηρίξουν την δομή της κοινωνίας. Αλλά η δομή καθαυτή είναι η έργο της ανθρωπότητας. Κάθε γενιά είναι σαν τον νέο ενοικιαστή που πριν εγκατασταθεί, αλλάζει τα πράγματα τριγύρω, τακτοποιεί την πρόσοψη, και προσθέτει ή κατεδαφίζει ένα παράρτημα, ανάλογα με τις ανάγκες του. Από εποχή σε εποχή κάποια γενιά, πιο δραστήρια ή κοντόφθαλμη από τις προηγούμενες, κατεδαφίζει όλο το κτίριο, κοιμωμένη έξω στην ύπαιθρο μέχρι να ξανακτιστεί. Όταν, έπειτα από χιλιάδες στερήσεις και με τεράστιες προσπάθειες, έχουν καταφέρει να το κτίσουν με βάση ένα νέο σχέδιο, είναι απογοητευμένοι βρίσκοντας ότι δεν είναι τόσο άνετο όσο το παλιό. Είναι αληθές πως αυτοί που συνέταξαν τα σχέδια είναι τοποθετημένοι στα καλά διαμερίσματα, ικανοποιητικά κείμενοι, θερμοί τον χειμώνα και δροσεροί το καλοκαίρι. Αλλά οι άλλοι που δεν είχαν επιλογή, τους παραπέμπουν στις σοφίτες, στα υπόγεια ή τα πατάρια;

Έτσι υπάρχουν πάντα αρκετοί διαφωνώντες και ταραχοποιοί, από τους οποίους ορισμένοι νοσταλγούν το παλιό κτήριο, καθώς μερικοί από τους πιο τολμηρούς ήδη ονειρεύονται μια νέα κατεδάφιση. Για τους λίγους που είναι ευχαριστημένοι υπάρχει μια αναρίθμητη μάζα δυσαρεστημένων.

Πρέπει να θυμόμαστε πάντως πως κάποιοι είναι ευχαριστημένοι. Το νέο οικοδόμημα δεν είναι όντως άψογο, αλλά έχει τα πλεονεκτήματα του. Γιατί να το κατεδαφίσεις αύριο, αργότερα, ή κάποτε στην τελική, όσο μπορεί να στεγάσει αρκετούς ενοικιαστές ώστε να συνεχίσει.
Εγώ προσωπικά απεχθάνομαι τόσο τους κατεδαφιστές όσο τους τυράννους. Αν αισθάνεσαι πως το διαμέρισμα σου είναι ανεπαρκές ή υπερβολικά μικρό, τότε άλλαξε το – αυτό είναι το μονό που ζητώ. Διάλεξε άλλο μέρος, μετακόμισε ήσυχα. Αλλά για όνομα του Θεού μην ανατινάξεις το όλο σπίτι ενώ φεύγεις. Αυτό που βρίσκεις ακατάλληλο ίσως ευχαριστήσει τον γείτονα σου. Κατανοείτε την αλληγορία μου;

Σχεδόν, αλλά σε τι στοχεύετε εσείς; Όχι άλλες επαναστάσεις, αυτό θα ήταν ωραίο! Αισθάνομαι πως εννιά φορές στην δέκα, τα βάρη τους υπερτερούν των επιτευγμάτων τους. Λοιπόν κρατούμε το παλιό κτήριο, αλλά που στεγάζουμε αυτούς που μετακομίζουν;

Οτιδήποτε τους αρέσει, αυτό δεν είναι δική μου υπόθεση. Πιστεύω ότι σε αυτήν την περίπτωση ο καθένας είναι απόλυτα ελεύθερος να πάρει τις αποφάσεις του. Αυτή είναι η βάση του συστήματος μου: Laissez-faire, laissez-passer.

Νομίζω ότι καταλαβαίνω: αυτοί που δεν είναι ευχαριστημένοι με την κυβέρνηση τους, πρέπει να κοιτάξουν αλλού για άλλη. Πράγματι, έχει υπάρξει επιλογή, ξεκινώντας από την αυτοκρατορία του Μαρόκου, μέχρι πάνω στην δημοκρατία του Αγίου Μαρίνου Από την πόλη του Λονδίνου μέχρι τις Αμερικανικές πάμπας. Αυτό δεν είναι τίποτα καινούργιο, οφείλω να σας πω.

Δεν είναι ζήτημα μετανάστευσης. Ένας ανθρώπους δεν μεταφέρει την γενέθλια του γη στις σόλες των παπουτσιών του. Επιπλέον, τόσο κολοσσιαίος εκπατρισμός είναι και πάντα θα είναι ανεφάρμοστη. Το έξοδο που συνεπάγεται δεν θα μπορούσε να ικανοποιηθεί με όλων τον πλούτο του κόσμου. Δεν έχω πρόθεση να εγκαταστήσω εκ νέου τον πληθυσμό ανάλογα με τις πεποιθήσεις του, παραπέμποντας Καθολικούς στις Φλαμανδικές Επαρχίες, για παράδειγμα, μεταφέροντας το φιλελεύθερο μέτωπο από την Μονς στην Λιέγη. Ελπίζω πως μπορούμε όλοι να συνεχίσουμε να ζούμε μαζί οπουδήποτε είμαστε, ή κάπου αλλού, αν το θέλεις, αλλά χωρίς διχόνοια, σαν αδελφοί, ο καθένας κρατώντας ελευθέρα τις απόψεις του και υποτάσσοντας τον εαυτό του μονό σε μια δύναμη προσωπικά επιλεγμένη και αποδεκτή.

Τώρα είμαι εντελώς χαμένος

Δεν είμαι καθόλου έκπληκτος. Το σχέδιο μου, η ουτοπία μου, δεν είναι προφανώς η παλιά ιστορία η οποία αρχικά νομίζατε ότι είναι. Και όμως τίποτα στον κόσμο θα μπορούσε να είναι απαλότερο ή πιο φυσικό. Παρόλα αυτά στην κυβέρνηση όπως στην μηχανική, οι απαλότερες ιδέες έρχονται πάντα τελευταίες.
Ερχόμαστε στο ζήτημα: Τίποτα δεν διαρκεί αν δεν βασίζεται στην ελευθερία. Τίποτα που ήδη υπάρχει μπορεί να διατηρήσει την ύπαρξη του ή να λειτουργήσει με πλήρη αποδοτικότητα χωρίς την ελεύθερη αλληλεπίδραση όλων των ενεργών εξαρτημάτων του. Αλλιώς η ενεργεία εξαντλείται, τα εξαρτήματα φθείρονται και υπάρχουν, για την ακρίβεια, βλάβες και σοβαρά ατυχήματα. Έτσι απαιτώ, για κανένα και κάθε μέλος της ανθρώπινης κοινωνίας, ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι συμφωνά με την κλίση και ελευθερία δραστηριότητας συμφωνά με την ικανότητα. Με άλλες λέξεις, το απόλυτο δικαίωμα επιλογής του πολιτικού περιβάλλοντος στο οποίο ζει κάποιος, και να μην ζητά τίποτα άλλο. Για παράδειγμα αν είστε δημοκρατικός…

Εγώ; Θεός φυλάξοι !

Απλά υποθέστε ότι είστε. Η μοναρχία δεν σας ταιριάζει – ο αέρας είναι υπερβολικά πνιγηρός για τα πνευμονία σας και το σώμα σας δεν έχει την ελευθερία κίνησης και δράσης που η κράση σας απαιτεί. Συμφωνά με την παρούσα ψυχική διάθεση, έχετε την τάση να γκρεμίσετε το οικοδόμημα, εσείς και οι φίλοι σας, και να χτίσετε το δικό σας. Αλλά κάνοντας το θα έπρεπε να αντιμετωπίσετε τους μοναρχικούς που εμμένουν στις απόψεις τους, και γενικά όλους αυτούς που δεν μοιράζονται τις πεποιθήσεις σας. Κάντε κάτι καλύτερο: Συγκεντρωθείτε, διακυρήξτε το πρόγραμμα σας, συντάξτε τον προϋπολογισμό σας, ανοικτές λίστες μελών, πάρτε τα αποθέματα σας. Και αν είστε πολυάριθμοι αρκετά ώστε να αντέξετε το κόστος, εγκαθιδρύστε την δημοκρατία σας.

Που περίπου; Στις πάμπας;

Όχι, σίγουρα όχι. Εδώ, οπού βρίσκεστε, δίχως να κινηθείτε. Συμφωνώ ότι είναι απαραίτητο, μέχρι σήμερα, να έχετε την συναίνεση των μοναρχικών. Για χάρη του επιχειρήματος μου, υποθέτω ότι αυτό το θέμα αρχών έχει τακτοποιηθεί. Κατά τα αλλά είμαι έχω καλή συναίσθηση της δυσκολίας να αλλάξει αυτή η τάξη πραγμάτων στην κατεύθυνση που θα έπρεπε να είναι και πρέπει να γίνει. Απλά εκθέτω την ιδέα μου, δεν επιθυμώ να την επιβάλλω σε κανέναν. Αλλά δεν βλέπω τίποτα που μπορεί να την σταματήσει πέρα από την ρουτίνα.
Δεν γνωρίζουμε ποσό κακό σπιτικό οι κυβερνήσεις και οι κυβερνώντες κάνουν μαζί; Στο αστικό δίκαιο παίρνουμε τα μετρά μας για εν διαστάσει ζευγάρια με νομικό χωρισμό ή διαζύγιο. Προτείνω μια ανάλογη λύση για την πολιτική, χωρίς να πρέπει να περιοριστεί με τυπικότητες ή προστατευτικές απαγορεύσεις, γιατί στην πολιτική προηγούμενες συναναστροφές δεν αφήνουν παιδιά ή σωματικά σημάδια. Η μέθοδος μου διαφέρει από άδικες και τυραννικές διαδικασίες που έχουν ακολουθηθεί στο παρελθόν στο ότι εγώ δεν έχω πρόθεση να διαπράξω βία εναντίον κανενός. Θέλει κάποιος να πραγματοποιήσει ένα πολιτικό σχίσμα; Θα έπρεπε να είναι δυνατόν να το κάνει αλλά με μια προϋπόθεση, ονομαστικά, ότι θα το κάνει μέσα στο ιδία του την ομάδα, επηρεάζοντας ούτε τα δικαιώματα ούτε τα πιστεύω των άλλων. Για να επιτευχθεί αυτό είναι απολύτως μη απαραίτητο να υποδιαιρεθεί η περιφέρεια του Κράτους σε τόσο μικρά κομμάτια ίσα με τον αριθμό των γνωστών και επιδοκιμασμένων μορφών κυβέρνησης. Όπως πριν αφήνω οποιονδήποτε και οτιδήποτε στο μέρος του. Μονό απαιτώ ότι οι άνθρωποι κάνουν χώρο στους διαφωνούντες ώστε να χτίσουν τις εκκλησιές τους και να υπηρετήσουν την πανίσχυρη Δύναμη με τον δικό του τρόπο.

Και θα μπορούσα να ρωτήσω πως θα βάλετε το σύστημα αυτό σε εφαρμογή;

Αυτό ακριβώς είναι το δυνατό μου σημείο. Γνωρίζετε πως ένα δημόσιο ληξιαρχικό γραφείο λειτουργεί; Είναι περίπου σαν να κανείς εκεί μια νέα αίτηση. Σε κάθε κοινότητα ένα νέο γραφείο είναι ανοιχτό, ένα «Γραφείο Πολιτικής Ενσωμάτωσης». Αυτό το γραφείο θα έστελνε σε κάθε υπεύθυνο πολίτη μια φόρμα διακήρυξης να συμπληρώσει, όπως ακριβώς για τον φόρο εισοδήματος και την καταχώρηση σκύλου

Ερώτηση: Τι μορφή κυβέρνησης θα επιθυμούσατε;
Αρκετά ελευθέρα θα απαντούσατε, μοναρχία, ή δημοκρατία, ή οτιδήποτε άλλο.

Ερώτηση: Αν μοναρχία, θα προτιμούσατε απόλυτη ή μετριοπαθή…, αν μετριοπαθής πως;
Θα απαντούσατε συνταγματική υποθέτω.

Όπως και να έχει οποιαδήποτε και αν ήταν η απόκριση σας, ή απάντηση σας θα έμπαινε σε ένα μητρώο διευθετημένο για αυτόν τον σκοπό. Και αφού καταχωρηθείτε, εκτός και αν αποσύρετε την διακήρυξη, ακολουθώντας το απαραίτητο νομικό τυπικό και την διαδικασία, θα μπορούσατε να γίνετε είναι ένας βασιλικός υπήκοος ή πολίτης της δημοκρατίας. Μετέπειτα δεν θα εμπλεκόσασταν με κανέναν τρόπο με την κυβέρνηση οποιουδήποτε αλλού – όχι περισσότερο από ότι ένας Πρώσος υπήκοος εμπλέκεται με τις Βελγικές αρχές. Θα υπακούγατε τους ηγέτες σας, τους νομούς σας και τους δικούς σας κανόνες. Δεν θα πληρώνατε ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο, αλλά ηθικά θα ήταν μια εντελώς διαφορετική κατάσταση.

Εν τελεί, ο καθένας θα ζούσε στην δική του πολιτική κοινότητα, σε μεγάλο βαθμό, σαν να μην υπήρχαν άλλες, ε, δέκα άλλες, πολιτικές κοινότητες κοντά, η καθεμιά έχοντας τους δικούς της συνεισφέροντας επίσης.

Αν μια διαφωνία προέκυπτε ανάμεσα σε υπηκόους διαφορετικών κυβερνήσεων, ή μεταξύ σε μια κυβέρνηση και έναν υπήκοο μιας άλλης κυβέρνησης, θα ήταν απλά ένα ζήτημα παρακολούθησης αρχών μέχρι τώρα διατυπωμένες μεταξύ γειτονικών ειρηνικών Κρατών. Και αν ένα νομικό κενό βρισκόταν, θα μπορούσε να συμπληρωθεί χωρίς δυσκολίες από ανθρώπινα δικαιώματα και αλλά πιθανά δικαιώματα. Οτιδήποτε άλλο θα ήταν ή δουλειά των κανονικών δικαστηρίων.

Αυτό είναι ένα χρυσωρυχείο για νομικά δικαιώματα, που θα έφερνε όλους τους δικηγόρους στην πλευρά σας.

Πράγματι, βασίζομαι σε αυτό.
Ίσως και θα έπρεπε να υπάρχουν επίσης κοινά συμφέροντα που θα επηρέαζαν όλους τους κατοίκους μιας συγκεκριμένης περιφερείας, δίχως να έχει σημασία ποια είναι η πολιτική πίστη τους. Κάθε κυβέρνηση, σε αυτήν την περίπτωση, θα είχε παρόμοιες σχέσεις με το όλο έθνος σχεδόν όπως έχουν το καθένα από τα Ελβετικά καντόνια, ή καλύτερα, οι Πολιτείες της Αμερικάνικης Ένωσης, έχουν σε σχέση με την ομοσπονδιακή τους κυβέρνηση. Έτσι για όλα αυτά τα θεμελιώδη και φαινομενικά τρομαχτικά ερωτήματα υπάρχουν έτοιμες λύσεις, οι αρμοδιότητες έχουν καθιερωθεί και δεν θα αντιμετώπιζαν οποιεσδήποτε δυσκολίες.

Σίγουρα θα συμβεί ότι μερικά κακόβουλα πνεύματα, αδιόρθωτοι ονειροπόλοι και ακοινώνητες φύσεις, που δεν θα προσαρμοστούν σε καμία γνωστή μορφή κυβέρνησης. Επίσης θα υπάρξουν μειονότητες υπερβολικά αδύναμες ώστε να καλύψουν τα κόστη των ιδανικών τους κρατών.
Τόσο το χειρότερο για αυτούς. Αυτοί οι ιδιόρρυθμοι λίγοι είναι ελεύθεροι να προπαγανδίσουν τις ιδέες τους και να στρατολογήσουν μέχρι να συμπληρώσουν εντελώς, ή μάλλον, έως τα απαραίτητα του προϋπολογισμού τους, καθώς οτιδήποτε θα αναλυόταν σε ένα ζήτημα οικονομικών. Μέχρι τότε θα πρέπει να επιλέξει μια από τις κατεστημένες μορφές κυβέρνησης. Υποθέτουμε ότι τόσο μικρές μειονότητες δεν θα προκαλέσουν κανένα πρόβλημα.

Δεν είναι μόνο αυτό. Προβλήματα σπάνια προκύπτουν μεταξύ ακραίων γνωμών. Ένας μάχεται συχνότερα, ένας αγωνίζεται πιο σκληρά, για σκιές χρώματος παρά για ισχυρά αντιτιθέμενες γνώμες. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι στο Βέλγιο η συντριπτική πλειοψηφία θα επέλεγε τους τωρινούς θεσμούς, πάρα ορισμένα αποδεκτές αδυναμίες. Αλλά, αν ανέρχονταν συγκεκριμένα ζητήματα, θα ήμασταν τόσο ενωμένοι; Δεν έχουμε δύο ή τρία εκατομμύρια Καθολικούς που ακολουθούν μόνο τον Κύριο de Theux και δύο ή τρία εκατομμύρια Φιλελευθέρους που ορκίζονται υπακοή μονό στον εαυτό τους; Πως μπορούν να συμφιλιωθούν; Μη προσπαθώντας καθόλου να τους συμφιλιώσεις, αφήνοντας την κάθε παράταξη να κυβερνήσει τον εαυτό της. Η ελευθερία πρέπει να επεκταθεί και στο δικαίωμα να μην είσαι ελεύθερος, και πρέπει να το περιλαμβάνει.

Παρόλα αυτά, καθώς αποχρώσεις γνώμης δεν πρέπει να επιτρέπεται να περιπλέκουν την κυβερνητική μηχανή απείρως, θα προσπαθούμε να απλοποιήσουμε την μηχανή χάριν του δημοσίου συμφέροντος, Θα εφαρμόσουμε το ίδιο γρανάζι για να πετύχουμε ένα διπλάσιο ή τριπλάσιο αποτέλεσμα

Θα εξηγηθώ: Ένας σοφός και ανοιχτά συνταγματικός βασιλιάς θα μπορούσε να ικανοποιήσει και τους Καθολικούς και τους Φιλελευθέρους. Μονό το υπουργείο πρέπει να διπλασιαστεί, ο Κύριος de Thaux για κάποιους, ο κύριος Frère-Orban, ο Βασιλιάς για όλους.
Σε μία κατάσταση όπου αρκετοί κύριοι, τους οποίους δεν θα κατονομάσω, συνέρχονταν για το επιβάλλουν πολιτικό ολοκληρωτισμό, ποιος θα εμπόδιζε τον ίδιο πρίγκιπα να χρησιμοποιήσει την ανώτερη σοφία του και πλούσια εμπειρία του ώστε να διαχειριστεί τις υποθέσεις των κυρίων, απελευθερώνοντας τους από την περίλυπη αναγκαιότητα να αναγκάζονται να εκφράσουν τις γνώμες τους για τις κυβερνητικές υποθέσεις; Πραγματικά, όταν το σκέφτομαι αυτό; Πραγματικά, όταν το σκέπτομαι αυτό, δεν βλέπω γιατί, αντιστρέφοντας αυτήν την συμφωνία από την άλλη μεριά, αυτός ο ένας πρίγκιπας δεν θα έκανε έναν αρκετά αποδεκτό πρόεδρο για μια τίμια και μετριοπαθή δημοκρατία. Το να κατέχει κανείς μια τέτοια πολυθεσία δεν θα έπρεπε να απαγορεύεται.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Dennis V