Που είναι ο Έλληνας Ναγκίμπ Μαχφούζ;

 

 

 

 

Τα τελευταία περιστατικά της Αιγύπτου ανέδειξαν με τον πιο διακριτό τρόπο το πρόβλημα της συγκυρίας :ενα σύνολο από ετερογενείς κοινωνικές δυναμικές συγκρούονται ή συνοδοιπορούν και ισορροπούν ασταθως. Πολιτικές, θρησκευτικές, οικονομικές, ταξικές διαφορές συγχρονίζονται σε ένα τόπο και οξύνονται χωρίς τελικά να γίνεται ορατό ποιο δυναμική τελικά επικρατεί. Μοιάζει με ένα διαγώνισμα πολλών μαθημάτων με ξεχωριστές εκφωνήσεις ανά μάθημα όπου ζητείται μια μόνο λύση που να εμπεριέχει όλα τα μαθήματα σε ένα. Εξ' αιτίας της  αιγυπτιακής περίπτωσης , αναδύθηκαν  οι ικανότητες των αναλυτών να περιγράψουν ένα τόσο δυναμικό περιβάλλον, και η αμηχανία των πολιτικών να πάρουν θέση.

Ο Στουρνάρας προσπάθησε να εκφοβίσει, απειλώντας με την υπόθεσή ότι αντιστοιχούμε με μια  κατάρρευση τύπου Αιγύπτου , μόνο που δεν κατάλαβε ότι ο έτσι ο ίδιος κατατάσσει τον εαυτό του στον ομόλογο του της κυβέρνησής Μουμπάρακ ή Μόρσι. Το οξύμωρο βέβαια είναι ότι μάλλον έχει δίκιο από μια άλλη πλευρά. Όχι γιατί υπάρχουν ομοιότητες και αντιστοιχίες ,μια προς μία, μεταξύ αιγυπτιακών και ελληνικών κομμάτων και ρευμάτων , αλλά γιατί και στις δύο χώρες παρουσιάζεται ένας  συγχρονισμός πολλαπλών συγκρούσεων οι οποίες αναδύονται από τον ανταγωνισμό των πιο ετερογενών ρευμάτων  .πχ Η  δεύτερη Ταχρίρ , η οποία αποτελείται από την κοσμική φιλελεύθερη αντιπολίτευση και τους νοσταλγούς του Μουμπάρακ  τελικά επικρατεί μέσω ενός τυπικού πραξικοπήματος για να διασώσει την δημοκρατία. Ενώ η μουσουλμανική αδελφότητα , που επιχείρησε να παραλλάξει το κράτος με αμφισβητούμενες ρυθμίσεις είναι μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο τρέχων fast track  αντιμνημονιακός κορμός αποκρυσταλλώνει αυθεντικά δημοκρατικά αριστερά αιτήματα για την  προστασία των αδυνάτων μαζί με τα αγχωτικά ανακλαστικά όσων ενεπλάκησαν με το πελατειακό κράτος και τις αδράνειες του , παρατάσσεται δε με τον βάναυσο λόγο του φυλετικού μίσους. Στον αντίποδα,  ένας ιστορικός συνασπισμός των διαχειριστών του κράτους, διακινεί ένα πολύπτυχο πρόγραμμα αποτελούμενο από τραυματική λιτότητα, αυτονόητες μεταρρυθμίσεις και πρακτικές ακριβώς στο όριο της συνταγματικής νομιμότητας. Μια ενδεχόμενη  σύγκρουση με επίδικο το μνημόνιο θα αντιπαραθέσει ένα τύπο λάβας  Ταχριρ με ένα μάγμα  τύπου Μόσρι :ενδιαφέρουσες περιπλοκές για τους δημοσιογράφους, δύσκολα ζητήματα για την πολιτική.

Η αιγυπτιακή περιπλοκή γίνεται εύληπτη και κατανοητή με το καλειδοσκόπιο του έργου του Ναγκίμπ Μαχφούζ. Η ιδιαιτερότητα του έγκειται στο ότι , ο Μαχφούζ περιγράφει συστηματικά τον αστικό μικρόκοσμο του Καίρου του 40 και 50, ο οποίος ποτέ δεν ήταν πληθυσμιακά πλειοψηφικός αλλά διασχίζονταν από τις τρέχουσες ιδεολογικές τομές  της σημερινής Αιγύπτου. Οι ήρωες του Μαχφουζ είναι ηθοποιοί, δημόσιοι υπάλληλοι, δικηγόροι, εμποροι κλπ, οι οποίοι προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ κοσμικού φιλελευθερισμού, παραγωγικού  εθνικισμού, φιλανθρωπικού και πολιτικού  ισλάμ, αντι- ιμπεριαλισμού και εκσυγχρονισμού. Οι σημερινοί τουρίστες της Αιγύπτου βρίσκουν αυτό που έχουν ήδη έχουν φαντασιωθεί ως Αίγυπτο : Πυραμίδες, Νείλο, και εσχάτως τα υποβρύχια σπορ, ενώ το αστικό Κάιρο του Μαχφούζ παραμένει απάτητο ,  μυστηριώδες απομονωμένο. Κι' όμως αυτά τα νεοκλασικά παλιά  γραφεία του Μαάντι και οι ιστορικές  τριώροφες πολυκατοικίες της Ηλιούπολης φιλοξενούν και σήμερα τους ήρωες του Μαχφουζ, διχασμένους   ενίοτε τριχοτομημένους όπως και το 1950 .Ο αναγνώστης του Μαχφουζ ξέρει ήδη εδώ και πενήντα χρόνια ότι η Αίγυπτος χρειάζεται σύνθετα ταξινομικά εργαλεία για να γίνει προσβάσιμη στα  δυτικά μάτια , τα οποία είναι συνηθισμένα να βλέπουν την ανατολή με αδρά μοτίβα.

Δυσκολεύομαι να βρω τον αντίστοιχο Ελληνα Μαχφούζ. Ο σχεδόν συμπατριώτης του και συνομήλικος Τσίρκας υφαίνει ένα κόσμο πολωμένο δεξιά αριστερά και βυθίζεται στην τρέχουσα ιστορία σχεδόν ντοκυμανταιριστικά. Οι ομόλογοι του , Νομπελίστες Σεφέρης Ελύτης ανέδυαν μια πιο αφηρημένη πλευρά του ελληνικού δρομολόγιου. Ο σύγχρονος μας Μάρκαρης προσφέρει τελευταία "λαπαροσκοπικές" ενδοσκοπήσεις στο παρελθόν του κοινωνικού  σώματος που ασθενεί σήμερα, περιγράφοντας εύστοχα τις δαιδαλώδεις φραγμένες ιδεολογικές και πολιτιστικές αρτηρίες που παράγουν τα πολύπλοκα συμπτώματα της σημερινής κατάστασης "εντατικής" .Το σύγχρονο σινεμά του Οικονομίδη εστιάζει το φακό του  στο οικογενειακό κύτταρο σήμερα , καθώς αυτό  εσωτερικεύει την κοινωνική βία και την πολλαπλασιάζει ως νεοπλασία. Ο Οικονομίδης έδωσε μια καθαρή εικόνα του αποθεματικού βίας που σωρεύεται στα μικρά διαμερίσματα και τις επαρχίες της Αθήνας και το οποίο εκβάλει σήμερα ως φυλετική μικρόνοια.

Σε καταστάσεις κρίσεις , έχει σημασία η αρχιτεκτονική της έντασης. Πολλοί , μάλιστα με δυνατότητες διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, διακινούν με αμεριμνησία σενάρια με αδρές διπολικές συγκρούσεις. Πρόκειται για αφελείς ως επικίνδυνες δοξασίες , κεκαλυμμένες επιθυμίες,   οι οποίες απλώς ξορκίζουν το Αιγυπτιακό υπόδειγμα. Εκτός από την έκρηξη που παράγει ενεργούς διακριτούς εχθρούς σε ένα σταθερό "πεδίο μάχης εδάφους"  και είναι ερμηνευτικό σχήμα για το παρελθόν  ( εμφύλιος, ανένδοτος, δικομματισμός ) υπάρχει και η  ενδόρρηξη. Αυτή είναι  μια  τήξη που ρευστοποιεί ταυτόχρονα τους πολλαπλούς αντίπαλους και το πεδίο της σύγκρουσης τους. Οι ενδείξεις είναι πως η Αίγυπτος βαδίζει στην εσωτερική σταδιακή κατάρρευση η οποία μπορεί να "λιώσει"   τους ενεργούς εσωτερικούς παίκτες της και να πυροδοτήσει ευρύτερες αλλαγές.

Η ομολογημένη αποτυχία ή ημιτελής εξέλιξη του δημαρικού εγχειρήματος για μια κοινωνική διαχείριση του μνημονίου, είναι κακός οιωνός. Βέβαια οι αφελέστατοι των αφελεστάτων επιχαίρουν για την επερχόμενη εκλογική δυστοκία της , αγνοούν  ή αποσιωπούν ότι οποιαδήποτε εξέλιξη θα περιλαμβάνει κάποιου τύπου μνημόνιο με δανειστές και την ανάγκη εύρεσης ενδιάμεσων δρόμων. Κυριαρχεί το "εδαφικό" σχήμα των δύο στρατών όπου οι απώλειες του αντιπάλου είναι τελικά βήματα νίκης. Αντίθετα όμως η απουσία ενός αμφλιπλευρου πόλου  στο κομματικό συνεχές θα δημιουργήσει ένα τοπίο αλά Ταχρίρ: ακούσιοι προσωρινοί συμπαραστάτες, πρώην και μελλοντικοί  εχθροί θα πολωθούν απέναντι σε εξ' ίσου αντιφατικούς αντιπάλους. Και αν στην Αίγυπτο οι φιγούρες και οι τάσεις είναι αδρά σχηματισμένες στον κόσμο του Μαχφούζ , στην Ελλάδα από που αναδύονται όλες αυτές οι παραστάσεις του σήμερα;

 Συνδέσεις για το Naguib Mahfouz εδώ

Τουριστικά στερεότυπα τρέχουσας αραβολογίας και οι "ιδεολογικοί τουρίστες"

Τα γεγονότα της προηγούμενης διαδήλωσης με την προσπάθεια να μετατρέψουν το Σύνταγμα σε πλατεία Ταχρίρ μου προκάλεσε την σκέψη που έχω για τους χούλιγκαν. Ότι και να κάνουν ,κρίνονται ως αποτέλεσμα παρά ως αίτιο μιας κοινωνικής στρέβλωσης, αλλά αυτοί που φλερτάρουν από απόσταση και τους «κουρντίζουν» θέλουν δικαστήριο. Δεν μπορώ να διανοηθώ ότι έχω δικαίωμα να απαγορεύσω σε κάποιον να εκδηλώσει την απελπισία του με κάποιον τρόπο, αλλά αυτός που με υποτιθέμενο ορθολογισμό «ποντάρει» σε αυτήν την απελπισία είναι υβρίδιο βλακείας και κυνισμού.


Έντρομος παρακολούθησα μια πολιτική επιχειρηματολογία, για να επενδυθεί ο ακτιβισμός αυτός με ένα σκεπτικό, μιας νόμιμης αριστερής πράξης. Ο φίλος που τα έχει «παίξει» από την ανεργία και την ανέχεια έχει δικαίωμα στην έκφραση της απελπισίας, αλλά ο τύπος που από την μικροαστική ασφάλεια του οριοθέτησε προκαταβολικά και ένα πυρήνα ορθολογισμού σε αυτή την δράση έχει δικαίωμα στην απόρριψη.

Αυτός ο «ορθολογισμός» είναι απορριπτέος γιατί πριν από όλα ξεκινά από μια μυωπική , αφόρητα «τουριστική» των τεκταινομένων της Β. Αφρικής. Για να δούμε λοιπόν τα τουριστικά στερεότυπα που αμάσητα καταπίνουν μερίδες μιας τρέχουσας αραβολογίας:

1.-Στην Μ. Ανατολή υπάρχει φτώχεια. Σε όλες τις χώρες της Μ.Ανατολής το ποσοστό φτώχειας σταθμισμένο με τον ίδιο τρόπο είναι όσο και της Ελλάδας, περίπου στο 20 %

2.-Στην Μ .Ανατολή υπάρχει υπανάπτυξη. Σε όλες τις χώρες αυτές οι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν την τελευταία δεκαετία σταθερά πάνω από 5 %

3.-Στην Μ. Ανατολή υπάρχει μια κοινωνική διάρθρωση ιδιαίτερη τύπου καθυστερημένης οικονομίας. Στην Αίγυπτο η οικονομία έχει διάρθρωση Υπηρεσίες 50 %, Βιομηχανία 15 % Αγροτική Οικονομία 35 %.

4.-Οι εξεγέρσεις είναι αποτέλεσμα «φτώχειας». Οι εξεγέρσεις έχουν ως όρο επιτυχίας την απόλυτη μαχητική υποστήριξη της ανερχόμενης μικροαστικής αστικής τάξης των υπηρεσιών, που ασφυκτιούσε από τις κλεπτοκρατικές ολιγοπωλειακές δομές γύρω από τις οικογένειες των προέδρων.

5.-Το νέο πολιτικό σκηνικό τροφοδοτεί νέα οικονομική κρίση. Με την εξαίρεση της Λιβύης, τόσο σε Τυνησία όσο και Αίγυπτο η αναμενόμενη πολιτική ρύθμιση (νέο σύνταγμα, εκλογές) θα επιταχύνει την οικονομική παραπέρα την ανάπτυξη. Οι «αρμόδιοι» ήδη «παίρνουν θέση» στα σχετικά χρηματιστήρια.

6.-Η πλατεία Ταχριρ είναι υπόδειγμα ναι άλλο από αυτό που φαντάζονται. Από τα τεκταινόμενα της Ταχριρ η Ελληνική κοινωνία είχε περάσει το 1909 στο Γουδί ,και η Ευρωπαϊκή τον Μάιο του 68. Η Ταχρίρ είναι μια αναπάντεχη συνάντηση . Ο νεωτερισμός της είναι η νέα υβριδικότητα και όχι οι σκηνές .Ο νεωτερισμός είναι οι νέες κοινωνικές , πολιτιστικές, ταξικές και αισθητικές συμμαχίες. Η πλατεία Ταχρίρ είναι η συνάντηση της Αριστεράς και του Φιλελευθερισμού σε συνθήκες 21 αιώνα. Πολιτικά δικαιώματα, αναδιανομή, αντικλεπτοκρατικές ρυθμίσεις, ατομικά δικαιώματα, αλλά και οικονομική ανάπτυξη , ευκαιρίες απασχόλησης και επιχειρείν. Αυτοί που είδαν μια νέα κινηματική τεχνολογία που θέλουν να εισάγουν στην Ελλάδα είναι ιστορικά «νεκρόφιλοι» και «αφελείς ιδεολογικοί τουρίστες». Είναι το αριστερό ισοδύναμο του Γεωργιάδη, μόνο που από το 1821 μετατοπίστηκαν στο 1909 και το 1968.