Ζει ανάμεσα μας:η "αφηρημένη" εργασία

To 1988 o John Carpenter J.Carpenter γυρίζει την ταινία “They live” που κυκλοφορησε στην Ελλαδα με τον προλιακοπουλικό τίτλο "Ζουν Αναμέσα" μας.
Πρόκειται για ενα από τα πιο Μαρξιστικά φιλμ.

Ο ήρωας βιώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό ,ζει στα προάστια της πόλης και προσπαθώντας να καταλάβει το γιατί αυτής της αδικίας,αντιλαμβάνεται ότι αυτή δεν προέρχεται από την απτή κοινωνική λειτουργία,από την εμπειρική ανάλυση της παργματικότητας,αλλά από βαθύτερα αίτια,κάτι αόρατο που όμως εχει δική του δομή και δικούς τους νόμους.
Α καλά τώρα ,το 1988 στην Αμερική ,ο σκηνοθέτης δεν θα έκανε σοσιαλιστικό ρεάλισμο.Το ρίχνει στην μαυρη κωμωδία,και μας αποκαλύπτει κάτι τερατώδεις κυρίαρχους του κόσμου,που αποκαλύπτονται μόνο με τα ειδικά μαύρα γυαλιά.Και ακολουθει ενα τρομερό ντελίριο αποκαλύψεων καθώς οι μίσοι κάτοικοι είναι επικυρίαρχοι.Ο μπακάλης ο τραπεζίτης,αλλα και οι ερωτικός σύντροφος (σε μια ξεκαρδιστική σκηνή) εμφανίζεται ως τερατάκι ακριβώς την ώρα της συνεύρεσης....

Ωστόσο το υπόβαθρο της ταινίας είναι ομόλογο του «Κεφαλαίου».

Η ανάλυση της κοινωνικής αδικίας δεν μπορεί να γίνει αν την προσεγγίζεις με τους όρους που αυτή σου παρουσιάζεται.Γιατί αν και αδικία θα σου παρουσιάζεται κάπως «φυσική».Αν λοιπόν θέλεις να την δεις τότε πρέπει να ανακλύψεις (τουλάχιστον να προσπαθήσεις) κάποιους νόμους που διέπουν την κοινωνία,και κάνουν τα πράγματα να φαίνονται αυτά που φαίνονται.

Σε ιστολογική αυθαιρεσία αυτό περίπου γίνεται στο «Κεφάλαιο».Και από εκέι και πέρα αρχίζει τη ατέρμων συζήτηση.

Οι νόμοι του Κεφαλάιου είναι «βαθύτεροι » αλλα τα φαινόμενα τους ορατά.Οι νόμοι όμως αυτοί βασίζονται σε έννοιες που δεν μας είναι ομοίως ορατές απτές.Αρα οικοδομείται ενα σύστημα εννοιών που λειτουργούν και ελέγχονται μόνο εντός του εργου του Μαρξ.Οι έννοιες του Κεφαλάιου δεν είναι έννοιες της τρέχουσας ακαδημαικής οικονομίας.
Αν πείς σε κάποιον κλασσικό οικονομολόγο οτι η «αφηρημένη» εργασία δημιουργεί «υπεραξία» και όχι η «συγκεκριμμένη» τότε ή θα σε κοιτάξει με συμπόνια θα σε ρωτήσει τι ακριβώς είναι η «αφηρημένη» .Στην πρώτη περίπτωση η συμπόνια είναι δυσάρεστο συναίσθημα για οποίον το εισπραττει ,αλλα στην δεύτερη τα πράγματα είναι ακόμα χειρώτερα γιατι δεν μπορείς με μια λέξη να πείς τι είναι η «αφηρημένη» εργασία αλλά πρέπει να την ορίσει μέσα με μια σειρά από ορισμούς (αξία,χρήμα, κλπ) εντός του έργου του Μαρξ.

Ξαναείδα μερικά διαβάσματα μου για τον Μαρξ καθώς είδα την τελευταία ανάρτηση του "koblopoulos" και συνειδητοποίησα οτι ο Μαρξισμός είναι πλέον ακαδημαικό αντικείμενο.Από κριτική θεώρηση ενός αδέσποτου διανοούμενου,από εργαλείο αμφισβήτησης,και αφού για καμιά πεντηκοταετία έγινε νυσταλαία και καταπιεστική ιδεολογία κάποιων επιτήδειων καρεκλοκενταυρων σε ακαδημιές της ΕΣΣΔ ή της Πνομ Πνεχ ,εγινε και εξάμηνο στο Οικονομικό Πανεπιστημιο.
Πω πω φαντάσου ο καθηγητής να είναι και ενεργός αριστερός πολίτης.Εχει μπλέξει σε τυπικό βραχυκύκλωμα.Ασκείται επαγγελματικά με κάτι που το κράτος τον χρηματοδοτεί ,για να αποδείξει την εγγενή του αδικία (του αστικού κράτους) ,το οποίο όμως μεταχειρίζεται τον συγκεκριμμένο ως αποδειξη οτι το αστικό κρατος είναι large ενω ο ίδιος το καταπολεμά κατα την μη επαγγελματική του ζωή.Αγνοώ αν η φράση μου είναι σωστή συντακτικά αλλα το παράδοξο είναι εκεί.Τελικά οι περισσότεροι αριστεροί διανοούμενοι εχουν αποφασίσει να πολεμούν το σύστημα από «μεσα»,και αυτο τους ξηγιέται αναλόγως.Τους «χώνει» όλο και πιο «μέσα» .

Κατα την ταπεινή μου γνώμη ο Μαρξ είναι μια ιδιοφυία,του οποίου το έργο είναι τόσο σημαντικό όσο λίγα.Αλλά τα ιδιοφυή έργα γίνονται παρωδία στα χέρια του κάθε τσαρλατάνου από πολλές απόψεις.
Η μεγαλύτερη κακοπιστία είναι να πείς οτι ο Μαρξ πέθανε γιατί ο Πολ Ποτ κάτι ψιλοδιάβασε στο Παρίσι και μετά πήγε και μάντρωνε τα δεκαπενταχρονα στην Καμπότζη,αλλά και η αφέλεια είναι να πεις ότι το έργο του είναι αλάνθαστο και η μοναδική ανάγνωση του κόσμου.
Σήμερα όμως αποτελεί την πιο εναλλακτική ριζοσπαστική ματά στα τεκταινομενα της οικονομίας,αλλά είναι περίπου σαν την ψυχανάλυση.Αν έχεις κανένα βαρύ ψυχικό νόσημα συνίσταται να παίρνεις τα χάπια σου γιατί , ενω η ψυχανάλυση μπορεί να ερμηνεύσει το πρόβλημα σου ,μπορεί να στο λύσει στο σχετικά απώτερο μέλλον, και υπο πολλες προυποθέσεις.

Εκείνο που δεν μου αρέσει στον Μαρξ είναι οτι πριν το διαβάσεις καλο είναι να ξέρεις λιγη φιλοσοφία,δεύτερον το Κεφάλαιο και το Grundrisse είναι πυκνά,αφηρημένα και περίπου τρεις χιλιάδες σελίδες.Δύσκολα πραγματα.
Εκείνο που μου αρέσει είναι οτι υπάρχουν δεκάδες αλλοι που τον ερμηνεύουν οι οποίοι αφου διαφωνήσουν μεταξύ τους, τελικά δεν αντιδιαλέγονται με τους «αστούς» ,Ο Μαρξισμός παραμένει ενδοαριστερη υπόθεση.
Το βασικό όμως είναι ότι ο Μαρξ επινοεί,δημιουργεί έννοιες (κατηγορίες τις λένε οι φιλόσοφοι) δεν αναλύει τον κόσμο με τις έννοιες που βρίσκει.

Αυτή η επινοητικότητα είναι η δύναμη του.Αλλωστε και οι μόνες σοβαρές κριτικές εναντίον του δεν είναι ότι κάνει γενικώς λάθος,αλλα ότι το σύστημα εννοιών που δημιουργεί είναι αντιφατικό,ατελές.Η σοβαρή αντίρρηση στον Μαρξ από τον Bοhm-Bawerk παραμένει ισχυρή και άλλωστε απ’αυτής διεξάγεται συνεχώς η συζήτηση,και αφορά μια υποτιθέμενη η πραγματική διαφορά ανάμεσα στον πρωτο και τρίοτο τόμο του Κεφαλάιου.Να σημειωθεί πως ο Γ.Μηλιός στο βιβλίο του " Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό", αποδέχται μια πλευρά της κριτικής («αξίες» στον πρωτο τόμο , «τιμές» στον τρίτο) την οποία αποδίδει σε μια θεωρητική παλινδόμηση του ίδιου του Μαρξ εντός της διαδρομής του έργου του.
Εκείνη η εννοια που πραγματικά με εντυπωσιάζει είναι η έννοια της «αφηρημένης» εργασίας

Και επειδή δεν κινδυνεύω να κοπω από το εξάμηνο στο Οικονομικό,,αποφάσισα να γραψω το μάθημα μου

Δεν είναι να κατανοηθούν οι έννοιες του Μαρξ αν δεν συμφωνηθούν μερικά βασικά προαπαιτούμενα

• Οι έννοιες αναφέρονται σε μια ολότητα,σε μια αντιμετώπιση της οικονομίας ως ολον και αφού κλείνονται οι κύκλοι της καπιταλιστικής οικονομίας.Τα εμπορεύματα παράγονται ως προιόντα προς πώληση,οι εργαζόμενοι που τα παρήγαγαν τα αγοράζουν,για να συνεχισθεί ο κύκλος
• Οι έννοιες ουσιαστικά αναδύονται ως εξέταση εμβαθυνση της εμπειρικής πραγματικότητας,και δεν προκύπτουν άμεσα από αυτή. Πχ Η έννοια της υπεραξίας δεν προκύπτει απο πουθενά,παρά από μετά από μια ανάλυση,ενω η έννοια της ανισότητας είναι ορατή.
• Οι έννοιες είναι ιστορικά καθορισμένες.Δηλαδή οταν λέμε εργασία στον καπιταλισμό αυτή δεν είναι η ίδια στην πρωτόγοννη κοινωνία.
• Στην ουσία ο εννοιακός κόσμος του Κεφαλαίου είναι ένας κόσμος ανάλυσης των μορφών που ουσιαστικά αποκρύπτουν το περιεχόμενο τους
  

Ας δούμε μια σειρά

Η τιμή των εμπορευμάτων δεν αντιπροσωπεύει μόνο μια ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης αλλα είναι ένα σύμβολο,ενας κωδικός ενός συνόλου σχέσεων που πλέκονται ακριβώς για να παραχθεί το προιόν.Ο Μαρξ μας αποκαλύπτει ακριβως την σύμβαση που βλέπουμε ως τιμή αποκρύπτει μια βαθύτερη και τελικά την μοναδική ισορροπία που κρύβεται από κάτω.

Η μαγική αυλη διαδικασία που μετατρέπει σχέσεις σε σύμβολα ,τα οποία εμείς όμως δεν βλέπουμε αναλύεται στον Μαρξ ως ανάλυση της «αξίας».Ο τύπος απεκάλυψε οτι αυτό που λέμε το παντελόνι «αξίζει» πενηντα ευρώ ,είναι ψιλοαπάτη.Γιατί πριν απο αυτό, προυπάρχει μια οικονομία και μια κοινωνία που παράγει προιόντα για να «αξίζουν».Αυτή είναι η μαγκιά της αξίας.Ο τύπος «σκοτωθηκε» και ανελυσε την αξία από πολλές πλευρές.Ορισε την μορφή της,το περιεχόμενο,και το μέγεθος της.Αμα μιλήσεις με κανένα Μαρξιστή οικονομολόγο για την αξία,θα μιλάει πεντε μέρες και αν μιλήσεις με κανένα κλασσικό θα σε ξεπετάξει σε δέκα λεπτάκια.

Η «αξία» λοιπόν κάνει ενα magic αλά David Copperfield και μετατρέπει την εργασία που έχει στερεοποιηθεί κρυσταλλωθεί στα προιόντα σε ένα σύμβολο,και εμείς μετά παίζουμε με τα σύμβολα.Αλλά για να μην μπλεκόμαστε με τα πολλά σύμβολα,φιάξαμε ένα που περίπου τα αντιπροσωπεύει και αυτό είναι το χρήμα.

Το χρήμα κατα Μαρξ από μόνο του ,εκ των προτερων,δεν είναι αξία,δεν υποκρύπτει γενικώς αξία,απλώς είναι το σύμβολο των συμβόλων που χρησιμοποιούμε για να ανταλλασουμε εμπορεύματα.Η δύναμη του είναι εκ των υστέρων την εχει γιατί εμείς του την συμφωνήσαμε.

Εκείνο όμως που στην πραγματικότητα κάνει το συμβολάκι αυτό είναι να μεταφέρει σχέσεις,που έχουν μεταμορφωθεί μέσω της μηχανής της «αξίας».Δηλαδή το χρήμα μας κοροιδεύει στα μούτρα μας,και ενω νομίζουμε οτι διακινεί πλούτο αυτό διακινεί σχέσεις.Ποιες σχέσεις ;οχι βεβαια σαν και αυτές μεταξύ Αλεξανδρατου και Ψωμόπουλου,αλλά ας πουμε αυτές που εχει ο κάθε εργαζόμενος με τον ιδιοκτήτη της εταιρείας που δουλεύει.

Μα καλα αν το χρήμα δεν εχει αξία,τότε γιατί γίνεται ο καυγάς;
Εμ εδω σε θέλω
Γιατί αυτές οι σχέσεις που το χρήμα αντιπροσωπεύει,από μόνες τους ετσι φυσικά και αβίαστα αναδιανεμουν τον πλούτο λάθος.Το εκάστοτε αφεντικό του κλέβει και δεν το ξέρει,και ο κάθε εργαζόμενος επίσης χάνει και δεν το ξέρει.Αυτο που δεν είναι ορατό και κανένας δεν βλέπει και δημιουργει την ανισότητα στον πλούτο ονομάζεται «υπεραξία».Το λεπτό σημείο είναι οτι σε οποιαδήποτε συνθήκη μισθωτής εργασίας (που την βλέπουμε ολικά,χωρίς αυτονόητες εξαιρέσεις) υπεραξία αντλείται εστω και αν οι αμοιβές είναι οι μεγιστες.Μονο σε κοινωνίες που δεν λειτουργεί ο νόμος της αξίας δεν έχουμε «υπεραξία».

Εδω λοιπον σε αυτην την ανάλυση εισέρχεται η έννοια της αφηρημένης εργασίας.

Οπως είπαμε στην αναλυση μας το χρήμα δεν είναι «λεφτά» αλλά είναι σύμβολο σχεσεων, η αξία είναι μια αυλη κοινωνική διαδικασία τυπου Copperfield,τότε και η εργασία του μισθωτού δεν είναι γενικώς εργασία αλλά είναι «διπλής όψεως» κάτι σαν φωτοαντίγραφο.
Το κακό είναι οτι και οι δυο πλευρές της είναι «υλικές» απτές αλλά εμείς βλέπουμε μονο την μία.

Ε καλά τώρα δεν ειναι η πρωτη φορά που σε κατι διπλό βλέπουμε μονο την μια όψη.

Το πιο απλό παράδειγμα είναι αυτό της σχέσης θερμοκρασίας και ενέργειας.Το ότι ένα ντουλάπι και μια ενα μαχαίρι έχουν την ίδια θερμοκρασία δεν σημαίνει οτι έχουν την ίδια ενέργεια.Παρα ταύτα αν καποιος εμπορεύεται ντουλάπια και μαχαίρια με βάση το βάρος και την θερμοκρασία,δεν νοιάζεται για την ενέργεια που κρύβουν.Ενω για την θερμοκρασία και το βάρος χρειάζεσαι μόνο ένα θερμομετρο και μια ζυγαριά για την ενέργεια που κρύβεται τα πραγματα δυσκολεύουν.Δηλαδή δεν είναι μοναδικό το φαινόμενο η εμπειρική πραγματικότητα να υποκρύτει πραγματικότητες που είναι γνωστές αλλά χρειαζόμαστε αλλες διαδικασίες για να τις αποκαλύψουμε.

Ετσι και με την εργασία,βλεπεις βιώνεις και τελικά πληρώνεσαι για κάτι συγκεκριμμενο ,αλλα η δουλειά σου έχει και ενα κρυμμένο χαρακτήρα.
Ποιος είναι αυτός;μα να είναι γενικώς και αορίστως δουλειά,να υπάρχει παντού στον κόσμο (σε αυτο το σύστημα) η εργασία ως μια γενικεύμενη «υλη» η οποία παντου και παντα εισέρχεται στο σύστημα της αξίας για να μετασχηματισθεί ως χρηματική αποτίμσηση εμπορεύματος.Πριν να βρεις μια συγκεκριμμένη δουλειά (στο σημερινο σύστημα) αυτή υπάρχει ως υλική πραγματικότητα ως γενική κατηγορία.

Ο τρομερός Ρωσος οικονομολόγος Isaac Rubin (που τον καθαρίσανε στις ωραίες δίκες της Μοσχας σχετικά μικρό),μας εξηγεί πολύ ωραία οτι η «αφηρημένη» εργασία δεν είναι η φυσιολογική ικανότητα προς εργασία,ούτε το σύνολο όλων των εργασιών όλων των μισθωτών,αλλά είναι η «υλική» η «πραγματική» υπόσταση της εργασίας ως λειτουργίας στο συγκεκριμμένο σύστημα και μόνο σ’αυτό,που επιτρέπει στην φοβερή μηχανή της «αξίας» να μετατρέπει την δουλειά σε σύμβολο.

Χωρίς αυτο τον κρυμμένο χαρακτήρα δεν δουλεύει το σύστημα.

Χωρίς «αφηρημένη» εργασία το μηχανημα της «αξίας» δεν παράγει ανταλλάξιμα προιόντα,που διακινούνται μέσω συμβόλων.

Αυτή είναι λοιπόν η «αφηρημένη» εργασία.

Η κρυμμένη πραγματική υλική πλευρα της εργασίας που δεν είναι φυσιολογία,δεν είναι ολική κοινωνική εργασία ,αλλά είναι η μορφή της εργασίας που ανωνυμα, γενικά ,ομοιογεννώς εισέρχεται στην magic συσκευη της «αξίας» και επιτρέπει να δουλέψει το συστημα.
Ψαχνοντας τα σχετικα σε ενα πολύ εγκυρο ιστολόγιο διάβασα ένα αρθρο ενός από τους πιο σημαντικούς Μαρξιστές του John Holloway οποίος φαίνεται να μην έχει παρει πρέφα απο αφηρημένη εργασία.

Ευτυχώς που υπάρχουν τα ιστολόγια για να μπορεί ο κάθε αδέσποτος ιστολόγος να εκφρζαζει τις αντιρρήσεις του.Λοιπον οποιος διαβάσει το αρθρο του θα καταλάβει πως ο John Holloway αντιδιαστέλει την συγκεκριμμένη εργασία με την αφηρημένη ως εαν ειναι έννοιες του ίδιου επιπέδου.Θεωρεί την συγκεκριμμένη ως δημιουργική και την αφηρημένη ως αλλοτριωση.Κάνει δε και ενα αλλο λάθος θεωρεί οτι μπορούμε τοπικά αποσπασπατικά να απομειώσουμε την αφηρημένη εργασία ,ενω αυτή είναι μια έννοια της «ολότητας».Σύντροφε Holloway μόνο στην καθολικη κοινωνία των συνεταιρισμένων παραγωγών γίνονται αυτά τα πράγματα,μόνο τότε δεν θα λειτουργεί ο «ολικος» νόμος της «αξίας».

Αγνοώ αν η αφηρημένη εργασία γινε κατανοητή.

Ελπίζω ομως να φανηκε γαιτί είναι τοσο ελκυστικό το έργο του Μαρξ για την αξία.Προκειται για μια θεωρία διεπιστημονική για την οποια καποιος εγραψε οτι είναι σχεδόν μια αισθητική θεωρία των μορφών,καθώς όλες οι έννοιες αποτυπώνουν σχέσεις μορφων και περιεχομένου,ουσίας και εκφρασης.
Σαν τον ήρωα του Carpenter για να δεις την πραγματικότητα πρέπει να βάλεις γυαλιά και όχι να βγάλεις .